🎯 Bộ lọc Tra cứu ROI (Hiệu quả trên Chi phí)
Lọc toàn bộ 785 mục theo chi phí Tiền, Thời gian, Bằng chứng khoa học và Lợi ích thu về.
Những việc "Không tốn tiền — Giảm mạnh rủi ro" bạn đã làm được bao nhiêu?
Đánh dấu vào những mục bạn và gia đình đã thực hiện. Hệ thống sẽ chỉ ra các việc ưu tiên cao nhất bạn nên làm tiếp theo.
Cẩm nang Sống Đáng Giá
Dùng ít tiền, ít thời gian và ít sức lực nhất — đổi lấy nhiều tuổi thọ, tài sản và sự tự do nhất.
Đây là danh sách tự chọn (menu), không phải bài tập bắt buộc phải làm hết. Chỉ cần chọn ra 2–3 việc hợp với hoàn cảnh của bạn lúc này (ví dụ: đổi sang muối giảm Natri, thắt dây an toàn ghế sau, hoặc đo huyết áp tại nhà) là đã lời to.
Dựa trên nguyên tác 《高性价比人生指南》 của eternity4719 (74.500+ ⭐) và bản biên soạn pháp luật Việt Nam của quangpao (CC BY 4.0). Tích hợp trình đọc bởi Dương Birken.
Mục lục 36 Chương
1. Đừng chết sớm
Chương này nói ba việc: những cái chết do tai nạn và thương tích như tai nạn giao thông, cháy, ngộ độc; một số ít vắc xin và xét nghiệm sàng lọc có bằng chứng cứng nhất; và những dấu hiệu ở cơ thể mà thấy là phải đi khám. Số trong cột lợi ích lấy từ thử nghiệm ngẫu nhiên, từ nghiên cứu theo dõi một số lớn người trong nhiều năm, hoặc từ thống kê chính thức. Cột chi phí là ước lượng thô của người biên soạn theo giá thị trường Việt Nam lúc viết, chỉ dùng để so sánh giữa các mục, đừng lấy làm giá chuẩn.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Các mục trong chương chia theo nhóm như sau, số trong ngoặc là số mục.
Trên đường: thắt dây an toàn (mục 1), đội mũ bảo hiểm và cài quai (mục 2), không chạy quá tốc độ và không uống rượu bia rồi lái (mục 9), không lội hay chạy xe qua nước lũ và ngầm tràn (mục 41).
Lửa, gas, điện trong nhà: lắp đầu báo khói và đầu báo khí CO (mục 3), thay dây dẫn gas và chỉ nhận bình còn niêm phong (mục 4), không sạc xe điện trong nhà hay để xe ở cầu thang (mục 6).
Trẻ em, người già và tai nạn ngoài trời: dùng ghế an toàn cho trẻ trên ô tô (mục 10), chắn cửa sổ và ban công khi nhà có trẻ nhỏ (mục 11), trẻ gần nước phải có người lớn trong tầm tay (mục 12), từ 60 tuổi tập thăng bằng và sửa nhà tắm, cầu thang (mục 13), đừng ăn nấm mọc hoang (mục 5).
Khẩn cấp: khi có ý nghĩ tự tử, gọi 115 hoặc 1900 1267, và cất thuốc trừ sâu, thuốc ngủ ra khỏi nhà (mục 25).
Sàng lọc và xét nghiệm: đo huyết áp tại nhà (mục 7), xét nghiệm đường huyết lúc đói (mục 8), xét nghiệm và diệt H. pylori (mục 23), chụp CT phổi liều thấp nếu hút thuốc nặng (mục 24), tầm soát ung thư đại trực tràng từ 45 tuổi (mục 19), chụp nhũ ảnh tầm soát ung thư vú từ 40 tuổi (mục 17), sàng lọc ung thư cổ tử cung từ 30 tuổi (mục 18).
Vắc xin: xét nghiệm viêm gan B rồi tiêm nếu chưa có miễn dịch (mục 14), tiêm uốn ván khi bị vết thương bẩn (mục 15), tiêm HPV cho trẻ em gái từ 9 đến 14 tuổi (mục 16), tiêm cúm hằng năm nếu có bệnh tim mạch hoặc trên 65 tuổi (mục 20), tiêm zona thần kinh từ 50 tuổi nếu có điều kiện (mục 21), tiêm phế cầu từ 65 tuổi (mục 22).
2. Đội mũ bảo hiểm khi đi mô tô, xe gắn máy, xe đạp điện và cài quai đúng quy cách
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Lắp đầu báo khói và đầu báo CO khi cần; không chạy máy phát điện hay đốt than trong nhà
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Thay dây dẫn gas trước khi nó nứt, không tự tháo van hay tự sang gas, chỉ nhận bình còn niêm phong
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Đừng hái, đừng mua, đừng ăn nấm mọc hoang; mọi mẹo nhận biết nấm độc đều không đáng tin
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Đừng sạc xe điện trong nhà, đừng dắt xe vào thang máy hay để ở cầu thang
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Đo huyết áp tại nhà; cao thì uống thuốc hạ xuống mức đích
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Xét nghiệm đường huyết lúc đói: từ 45 tuổi, hoặc sớm hơn nếu thừa cân và có yếu tố nguy cơ; kết quả bình thường thì 1 đến 3 năm làm lại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Không chạy quá tốc độ, không uống rượu bia rồi lái, không cầm điện thoại, buồn ngủ thì dừng nghỉ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Trẻ dưới 10 tuổi và cao dưới 1,35 m ngồi ô tô phải có thiết bị an toàn, đừng bế trên tay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Nhà có trẻ nhỏ thì chắn cửa sổ và ban công lại, lưới chống muỗi không tính là chắn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Trẻ gần nước phải có người lớn trong tầm tay; đi thuyền, đi đò, tắm sông hồ thì mặc áo phao
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Từ 60 tuổi, tập thăng bằng và sức chân hằng tuần, sửa lại nhà tắm và cầu thang
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Xét nghiệm viêm gan B một lần, rồi căn cứ vào kết quả mà tiêm hay không tiêm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Bị đinh, dằm hay mảnh kim loại đâm, hoặc vết thương dính đất: đi xử lý trong ngày và hỏi về uốn ván
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Tiêm vắc xin HPV cho trẻ em gái, càng sớm càng tốt
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Phụ nữ từ 40 tuổi chụp nhũ ảnh tầm soát ung thư vú, 2 năm một lần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Phụ nữ từ 30 tuổi sàng lọc ung thư cổ tử cung, ưu tiên xét nghiệm HPV
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Từ 45 đến 50 tuổi sàng lọc ung thư đại trực tràng: xét nghiệm máu ẩn trong phân hoặc nội soi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Người có bệnh tim mạch và người cao tuổi tiêm vắc xin cúm hằng năm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Từ 50 tuổi tiêm vắc xin zona thần kinh
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Từ 65 tuổi tiêm vắc xin phế cầu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Xét nghiệm vi khuẩn Helicobacter pylori, dương tính thì diệt trừ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
24. Người hút thuốc nặng chụp CT phổi liều thấp mỗi năm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
25. Khi trầm cảm hoặc có ý nghĩ tự tử: gọi tổng đài, và đừng để thuốc ngủ hay thuốc trừ sâu trong nhà
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
26. Sắm bình chữa cháy, chăn chữa cháy, mặt nạ chống khói và bộ sơ cứu, mỗi năm kiểm tra một lần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
27. Nước tiểu có máu nhìn thấy được, dù không đau và hôm sau đã sạch, vẫn phải đi khám một lần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
28. Rối loạn cương không chỉ là chuyện "trên giường": đi khám tim mạch trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
29. Giảm cân, bỏ thuốc lá, kiểm soát huyết áp và đường huyết thì chức năng cương cũng tốt lên
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
30. Dùng bao cao su suốt mỗi lần quan hệ, và không dùng chung bơm kim tiêm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
31. Đã từng có hành vi nguy cơ thì đi xét nghiệm HIV một lần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
32. Ý nghĩ tự tử vừa xuất hiện thì nói ngay với một người bên cạnh, nhờ họ ở bên bạn trong lúc đó
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
33. Đừng coi "cứu được là xong": sau ngộ độc thuốc trừ sâu hay khí CO, giữ được mạng chưa chắc giữ được phổi và não
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
34. Đừng đặt cược "nằm vài hôm là khỏi" vào chuyện ngã từ trên cao: vào ICU chấn thương thì phần lớn sống, nhưng cái giá tính bằng năm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
35. Đừng đổi một quả thận lấy tiền: quả còn lại phải làm việc của cả hai, và 86% người từng bán thận nói sức khỏe tệ đi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
36. Không nhặt, không tháo, không bán những khối kim loại không rõ nguồn gốc; thấy biểu tượng ba lá phóng xạ thì tránh xa
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
37. Khi đã phải vay để trả nợ cờ bạc và tâm trạng xuống mãi: gọi tổng đài tư vấn tâm lý, rồi giao thẻ ngân hàng và mật khẩu cho người nhà giữ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
38. Nam quan hệ tình dục đồng giới có hành vi nguy cơ: đến cơ sở điều trị HIV hỏi về thuốc dự phòng trước phơi nhiễm, uống đều giảm khoảng 70% nguy cơ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
39. Phụ nữ từ 65 tuổi nên đo mật độ xương một lần; sau mãn kinh mà có yếu tố nguy cơ thì không cần đợi đến 65
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
40. Đã chẩn đoán loãng xương, hoặc chỉ ngã nhẹ đã gãy xương: xin bác sĩ kê thuốc chống loãng xương và dùng đều, đừng lấy canxi thay thuốc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
41. Nước lũ, ngầm tràn, đường ngập nước chảy xiết: không lội, không chạy xe qua, kể cả khi nhìn nước còn nông
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
42. Lắp chắn bảo vệ, đeo kính và mặt nạ, cầm hai tay khi dùng máy mài góc; tuyệt đối không lắp lưỡi cưa gỗ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
43. Cứ hỏi thẳng người đang có vẻ không ổn: "Bạn có nghĩ đến chuyện tự tử không?" — hỏi không khiến họ muốn tự tử hơn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
44. Tim đập loạn, hồi hộp thì đi làm điện tâm đồ; nếu kết quả cho thấy có rung nhĩ thì để bác sĩ đánh giá và dùng thuốc kháng đông, đừng lấy aspirin thay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
45. Người lớn nên xét nghiệm viêm gan C một lần; dương tính thì làm tiếp xét nghiệm vi rút, còn vi rút thì uống thuốc 8 đến 12 tuần, phần lớn khỏi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
46. Xuống hầm biogas, hố ga, bể phốt, giếng: thông gió, đo khí, có dây, có người ở trên; có người gục thì không nhảy xuống theo
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
47. Từ 45 tuổi, nếu có yếu tố nguy cơ ung thư dạ dày hoặc thực quản thì đi nội soi một lần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
48. Mộc nhĩ, nấm hương ngâm là phải dùng ngay trong bữa; bún, phở, bánh canh tươi mua ngày nào ăn hết ngày đó; không tự làm món lên men từ ngô, gạo
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
49. Ho kéo dài từ hai tuần, khạc đờm hoặc đờm có máu thì đi khám lao; đã chẩn đoán thì uống đủ phác đồ, đừng thấy đỡ mà dừng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
Bên cạnh các xét nghiệm sàng lọc Hạng A trong chương này, bạn có thể dùng miễn phí ứng dụng DeskAura (nhắc nghỉ mắt 20-20-20 & chống ngồi lâu 0% GPU) hoặc tham khảo các giải pháp chăm sóc bàn chân chuẩn công thái học Stepwell.
Khám phá DeskAura (Miễn phí) →2. Đừng để bản thân chết mòn
Chương này chỉ gồm hai loại rủi ro mạn tính: loại ảnh hưởng mạnh tới tỷ lệ tử vong chung, và loại có bằng chứng cứng. Mục nào có thử nghiệm chia nhóm ngẫu nhiên thì ghi rõ "thử nghiệm ngẫu nhiên" — kết quả loại đó đáng tin nhất. Các số còn lại đến từ nghiên cứu chỉ theo dõi, không chia nhóm; trong đó người ta vốn đã khác nhau từ trước (có khi đã ốm rồi mới bỏ thuốc), nên những tỷ số nguy cơ kiểu HR, RR chỉ cho biết hướng và độ lớn tương đối, không có nghĩa làm theo là giảm được đúng chừng ấy.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Các mục trong chương chia theo nhóm như sau, số trong ngoặc là số mục.
Thuốc lá, rượu, trầu cau: cai thuốc càng sớm càng tốt (mục 1), không hút trong nhà và trên xe (mục 2), cai thuốc thì dùng thuốc hỗ trợ (mục 3), đặt một ngày cai rồi bỏ hẳn (mục 4), tìm phòng tư vấn cai thuốc lá (mục 5), thuốc lá điện tử (mục 6), không ăn trầu (mục 8), uống ít hoặc không uống rượu (mục 19), người uống hằng ngày mà bỏ là run tay thì đừng tự cai (mục 20), đếm xem một tuần uống bao nhiêu (mục 21).
Nên ăn ít hoặc bỏ: đồ uống có đường (mục 7), thịt chế biến sẵn (mục 18), thực phẩm siêu chế biến (mục 28), không uống trà, súp, cà phê quá nóng (mục 30), mốc là bỏ cả gói (mục 46), không ăn gỏi cá nước ngọt (mục 47).
Đổi món, ăn thêm: đổi muối thường sang muối giảm natri (mục 9), mỗi ngày một nắm hạt (mục 22), thay một phần thịt đỏ bằng cá và gia cầm (mục 23), thay một phần gạo trắng, bột mì trắng bằng ngũ cốc nguyên hạt (mục 24), uống trà ba lần một tuần trở lên (mục 25), ba đến bốn tách cà phê mỗi ngày (mục 26), ăn đủ 5 phần rau quả, khoảng 400 g (mục 27), ăn cay bốn lần một tuần trở lên (mục 33), mỗi ngày một đến hai phần sữa hoặc sữa chua (mục 34), trứng không phải kiêng (mục 35).
Vận động và cân nặng: mỗi ngày 7.000–8.000 bước, hoặc mỗi tuần 150–300 phút đi nhanh (mục 11), chơi các môn dùng vợt (mục 14), gom những lúc gắng sức vụn vặt (mục 15), mỗi tuần 30–60 phút tập sức mạnh (mục 16), đừng ngồi liền một mạch (mục 17), giữ BMI trong khoảng 20–25 (mục 32), dắt chó đi bộ thì tính vào số bước (mục 44), phát hiện tiền đái tháo đường (mục 45).
Giấc ngủ và ca đêm: mỗi đêm khoảng 7 tiếng, giờ giấc đều (mục 13), ngủ trưa dưới nửa tiếng (mục 37), thức khuya thì đêm hôm sau ngủ bù ngay (mục 38), làm ca đêm thì chuyển việc sớm nếu được (mục 39).
Dầu ăn và khói bếp: nấu ăn, sưởi không đốt than và củi (mục 29), không mua dầu lạc ép thủ công bán rời (mục 40), dùng dầu thực vật thay mỡ lợn và bơ (mục 41), bật máy hút mùi từ lúc bắt đầu nấu đến lúc dọn xong (mục 42).
Răng, thuốc và vài thói quen khác: đánh răng cẩn thận, mỗi ngày làm sạch kẽ răng một lần (mục 10), uống thuốc đều theo đơn, đừng tự dừng (mục 12), ban ngày ra ngoài cho có nắng (mục 31), bớt dưa cà muối và cá khô mặn (mục 36), bốc hỏa, vã mồ hôi tuổi quanh mãn kinh mà ảnh hưởng sinh hoạt thì đi khám để đánh giá liệu pháp hormone (mục 43).
Ba mục 5, 6 và 40 viết khác cách làm quen thuộc ở nơi khác, vì luật và bối cảnh Việt Nam khác: mục 5 (đường dây tư vấn phải là số dùng được ở Việt Nam, không phải số của nước ngoài), mục 6 (thuốc lá điện tử: Việt Nam đã cấm, nên kết luận ngược với nơi còn cho bán), mục 40 (cách đọc nhãn theo quy định ghi nhãn của Việt Nam, không theo mã "SC" của nước ngoài).
1. Cai thuốc lá, càng sớm càng tốt
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Không hút trong nhà và trên xe, cũng đừng để khách hút trong nhà
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Cai thuốc đừng chỉ dựa vào ý chí: uống thuốc trước đã
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Đặt một ngày cai, đến ngày đó bỏ hẳn — đừng giảm dần trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Gọi tổng đài tư vấn cai thuốc, hoặc đi phòng tư vấn cai thuốc lá
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Thuốc lá điện tử: ở Việt Nam đã bị cấm, đừng coi là cách cai
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Không uống đồ uống có đường — đổi sang loại "không đường" cũng không phải là giải pháp
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Không ăn trầu — kể cả trầu không có thuốc lá
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Đổi sang muối giảm natri — nhưng người bệnh thận phải hỏi bác sĩ trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Đánh răng hai lần một ngày bằng kem có fluor, và làm sạch kẽ răng — đừng tin quảng cáo
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Đi bộ 7000–8000 bước một ngày — mốc có lợi không nằm ở con số 10.000
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Uống thuốc theo đơn đều đặn — bỏ thuốc là chỗ chết người nhất trong điều trị bệnh mạn tính
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Ngủ 7 tiếng mỗi đêm — ngủ ít và ngủ quá nhiều đều có hại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Chơi môn dùng vợt — cầu lông, bóng bàn, quần vợt
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Tích những đoạn vận động mạnh vụn trong ngày — 1 đến 2 phút cũng có ích
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Tập sức mạnh mỗi tuần 30–60 phút — nhiều hơn không tốt thêm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Đừng ngồi liền một chỗ quá lâu — nhưng vận động mới là thứ cứu được bạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Bớt thịt chế biến — giò chả, lạp xưởng, xúc xích, khô bò
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Rượu bia: uống ít nhất có thể, và biết rằng mức an toàn là không uống
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Run tay, vã mồ hôi khi thiếu rượu thì đừng tự cai — đi cơ sở y tế
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Đếm xem một tuần bạn uống bao nhiêu đơn vị cồn — trước khi tự nói "tôi uống ít"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Mỗi ngày một nắm hạt nhỏ — hạt điều, đậu phộng, hạt hướng dương đều được
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Đổi bớt thịt đỏ sang cá, gia cầm, đậu — thay thế chứ không phải ăn thêm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
24. Đổi bớt gạo trắng sang ngũ cốc nguyên hạt — gạo lứt, yến mạch, bắp
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
25. Uống trà đều đặn — hai, ba tách một ngày là đủ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
26. Cà phê: ba đến bốn tách một ngày là mức tốt nhất — nhưng phải là cà phê, không phải cà phê sữa
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
27. Ăn đủ rau và trái cây — khoảng 400 g, chia thành 5 phần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
28. Bớt thực phẩm siêu chế biến — mì gói, xúc xích, bánh ngọt công nghiệp, nước ngọt
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
29. Đừng đốt than, củi trong nhà để nấu ăn hay sưởi
30. Đừng uống trà, nước dùng, cà phê khi còn quá nóng — chờ vài phút
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
31. Ban ngày ra ngoài trời — nhưng là nắng sớm, không phải nắng trưa
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
32. Giữ BMI trong khoảng 20–25 — người Việt nên bắt đầu xử lý từ 23
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
33. Ăn cay — nhưng đừng ăn cay để thọ hơn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
34. Một đến hai phần sữa hoặc sữa chua mỗi ngày — không cần ba ly
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
35. Trứng không phải thứ phải kiêng — một quả mỗi ngày là bình thường
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
36. Dưa muối, cà muối, cá khô mặn: ăn như món phụ thỉnh thoảng, đừng thành món chính hằng ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
37. Ngủ trưa dưới 30 phút — ngủ trưa dài có hại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
38. Thức khuya thì ngủ bù ngay đêm sau — đừng để dồn tới cuối tuần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
39. Làm ca đêm — chuyển sang ca ngày khi còn chuyển được
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
40. Đừng mua dầu lạc ép thủ công bán rời — chiên không phá hủy được aflatoxin
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
41. Dùng dầu thực vật thay mỡ lợn và bơ — nhưng đừng chiên lại dầu nhiều lần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
42. Bật máy hút mùi từ lúc bắt đầu nấu, tắt sau khi dọn xong
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
43. Bốc hỏa, vã mồ hôi tuổi mãn kinh mà ảnh hưởng sinh hoạt thì đi khám — đừng tự chịu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
44. Nuôi chó thì tính luôn phần dắt chó đi bộ vào số bước chân
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
45. Xét nghiệm ra tiền đái tháo đường thì làm ngay — đây là chỗ can thiệp có lãi nhất
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
46. Thấy mốc là bỏ cả gói — cắt phần mốc đi không cứu được
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
47. Không ăn gỏi cá nước ngọt — sán lá gan là tác nhân gây ung thư nhóm 1
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
Chương 2 chỉ rõ ngồi lâu trên 8 giờ/ngày làm tăng mạnh nguy cơ tử vong tim mạch. Mình đã viết DeskAura (mã nguồn mở cho Windows & macOS, tốn <20MB RAM, 0% GPU) để tự động nhắc bạn đứng dậy giãn cơ và bảo vệ mắt mà không làm đứt mạch tập trung.
Tải DeskAura cho Windows / macOS →3. Đừng lãng phí sức lực
Chương này chủ yếu tính sức lực và thời gian, không quy ra tuổi thọ; vài mục vẫn dẫn số về tử vong hay bệnh, nhưng đó là số của nghiên cứu chứ không phải quy đổi. Bốn thứ được đo: mỗi ngày bạn còn bao nhiêu sức chú ý, phản ứng nhanh hay chậm, mắc lỗi nhiều hay ít, và bị ngắt ngang xong thì mất bao lâu mới quay lại được việc đang làm.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Phần lớn con số ở đây là đo trực tiếp: thí nghiệm trong phòng, hoặc theo dõi một nhóm người nhiều ngày. Trong 27 mục, 14 mục xếp A vì có thử nghiệm ngẫu nhiên hoặc phân tích gộp các thử nghiệm; 11 mục xếp B vì đo được nhưng đo trên một bài tập ngắn, không phải trên cả cuộc đời; 2 mục xếp C vì không dựa trên thí nghiệm (mục 9 là khảo sát tự khai, mục 19 dẫn quy định pháp luật). Riêng mục 22 dùng thước đo nguy cơ tự sát; thước đo khác hẳn phần còn lại của chương, nên đừng đem so với các mục khác.
Ở Việt Nam, phần lớn sự ngắt quãng không đến từ email mà từ Zalo: nhóm công ty, nhóm phụ huynh, nhóm họ hàng. Nên cách chữa cũng phải khác — không phải tắt hết, mà là gom lại.
Các mục trong chương chia theo nhóm như sau, trong ngoặc là số mục.
Tập trung khi làm việc: tắt thông báo không cần thiết (mục 1), gom tin nhắn mỗi ngày vài lần (mục 5), chặn cả những ngắt quãng vài giây (mục 6), một lúc chỉ làm một việc (mục 7), phòng làm việc mở thì dùng nút tai (mục 12), đừng tăng giờ làm mãi (mục 13).
Giấc ngủ và thức khuya: giờ thức cố định (mục 2), ngủ đủ 7 đến 8 tiếng (mục 3), sau 2 giờ chiều không đụng caffeine (mục 4), một giờ trước khi ngủ không nhìn màn hình (mục 8), đến giờ là ngủ (mục 9), đêm khuya không quyết định lớn (mục 10), chiều buồn ngủ thì chợp 10 phút (mục 11), mất ngủ kéo dài thì làm trị liệu hành vi trước (mục 26), ngáy và ngừng thở thì đi khám (mục 27).
Trong đầu: nghĩ vòng vo thì đổi sang việc tay chân (mục 14), coi ý nghĩ bi quan là triệu chứng (mục 15), thấy mình ê mặt thì chia đôi con số ước lượng (mục 21), coi "ai cũng đòi mình hoàn hảo" là triệu chứng (mục 22).
Tức giận và buồn: đang giận thì rời khỏi chỗ đó trước (mục 17), buồn thì làm mấy việc này trước (mục 18), đừng xả giận bằng cách đấm bao cát (mục 23), viết ra giấy mấy ngày liền (mục 24).
Quan hệ và mạng xã hội: biết từ chối việc mình không muốn nhận (mục 16), coi công an, bác sĩ là người đi làm theo quy định (mục 19), đặt giới hạn cho những app chuyên hiện đời sống người khác (mục 20).
Đau trên người: đau bụng kinh thì uống thuốc giảm đau như ibuprofen (mục 25).
1. Tắt thông báo không cần thiết, để điện thoại ra ngoài tầm mắt
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Giữ giờ thức cố định, cuối tuần cũng vậy
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Ngủ đủ 7 đến 8 tiếng, đừng coi 6 tiếng là đủ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Ngừng caffeine ít nhất 6 giờ trước giờ ngủ, kể cả khi làm ca
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Gom email và tin nhắn thành vài lần cố định mỗi ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Đang làm việc cần suy nghĩ liên tục thì chặn cả những ngắt quãng vài giây
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Một lúc chỉ làm một việc — đừng vừa họp vừa trả lời tin nhắn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Một giờ trước khi ngủ không nhìn màn hình phát sáng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Đến giờ là ngủ — đừng thức vì game, video ngắn hay nội dung khiêu dâm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Đêm khuya không quyết định việc lớn, không gửi tin nhắn quan trọng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Chiều buồn ngủ thì chợp 10 phút, đừng ngủ nửa tiếng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Làm việc ở phòng mở thì dùng nút tai, hoặc tìm phòng yên tĩnh cho việc cần ghi nhớ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Đừng cứ tăng giờ làm mãi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Thấy mình cứ nghĩ vòng vo về một chuyện khó chịu thì đổi sang việc cần tay chân
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Coi những ý như "mọi chuyện chắc chắn sẽ tệ hơn" là triệu chứng, không phải sự thật
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Bớt những quan hệ làm mình hao, tập nói "không" với yêu cầu mình không muốn nhận
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Đang giận thì rời chỗ trước, coi người kia như thời tiết chứ không như kẻ thù
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Tâm trạng xuống thấp: vận động, ra ánh sáng, ngủ đúng giờ, nói với ai đó và đi khám khi cần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Coi công an, bác sĩ, giao dịch viên là người đi làm theo quy định, không phải "nhân vật"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Đừng coi "người khác đang sống thế nào" là món đọc hằng ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Khi thấy mình bị bẽ mặt, nhớ rằng người khác thường ít để ý hơn bạn nghĩ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Coi "người khác đòi mình phải hoàn hảo" là triệu chứng, không phải sự thật
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Đang giận thì đừng đấm bao cát hay chạy một vòng để xả — làm chậm cơ thể trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
24. Trong lòng đang nặng một chuyện thì viết ra vài ngày liền — nhưng đừng trông vào nó để chữa bệnh
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
25. Đau bụng kinh thì uống thuốc giảm đau, đừng chịu đựng — đau tới mức nghỉ làm nghỉ học thì đi khám
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
26. Mất ngủ kéo dài thì làm trị liệu hành vi cho giấc ngủ trước, đừng uống thuốc ngủ dài hạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
27. Ngáy to, có người thấy bạn ngưng thở khi ngủ, ban ngày buồn ngủ tới mức lái xe cũng muốn ngủ — đi đo giấc ngủ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
DeskAura tự động phát hiện khi bạn đang họp toàn màn hình hoặc thuyết trình để không làm phiền, chỉ nhắc nghỉ ngơi đúng nhịp sinh học.
Xem cách DeskAura hoạt động →4. Đừng lãng phí thời gian
Chương này chỉ tính thời gian. Thước đo là mỗi ngày, mỗi tuần, mỗi năm lấy lại được bao nhiêu giờ — hoặc tỉ lệ làm xong đúng hạn của một việc tăng lên bao nhiêu. Ở đây không quy thời gian ra tuổi thọ, cũng không quy ra tiền; chỗ nào có tiền thì chỉ đưa cách tính, không đưa kết luận.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Trong 18 mục, 2 mục xếp A — mục 11 (ba thử nghiệm thực địa có nhóm đối chứng về cam kết) và mục 13 (thử nghiệm ngẫu nhiên về tài liệu tự trợ giúp) — 15 mục xếp B, và 1 mục xếp C là mục 16 (chỉ có số đo tổng thời gian, không có thử nghiệm). Chương này dễ bị đọc thành những lời khuyên quản lý thời gian nghe hợp lý mà không có bằng chứng, nên chỗ nào bằng chứng yếu thì sách nói thẳng ngay trong mục — kể cả một mục mà bài nghiên cứu nổi tiếng nhất vừa bị rút (mục 8).
1. Viết "định làm" thành "mấy giờ, ở đâu, gặp chuyện gì thì làm gì"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Trước khi bắt tay vào việc thì viết sẵn điều kiện dừng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Quyết định làm tiếp hay dừng thì chỉ tính phần phải bỏ thêm và phần thu về, đừng tính phần đã bỏ vào
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Ước thời gian theo việc tương tự mình đã làm thật, đừng ước theo kế hoạch
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Họp thì gửi chương trình trước; đứng được thì đứng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Cắt bớt số cuộc họp; việc gì giải quyết bằng văn bản được thì đừng họp
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Chia việc lớn thành việc con rồi mới ước thời gian và bắt tay làm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Việc không có hạn chót bên ngoài thì tự đặt một ngày — nhưng đừng trông vào cái ngày đó
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Coi trì hoãn là đang né một cảm giác khó chịu, đừng coi là thiếu ý chí
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Đồ cần dùng để trong tầm tay, đồ không muốn đụng thì cất xa — đừng trông vào việc nhịn lúc đó
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Muốn chắc mình làm thì đặt tiền cược vào — nhưng đặt đúng chỗ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Thói quen mới thì tính theo tháng, đừng tính theo "21 ngày"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Trì hoãn đã ảnh hưởng tới cuộc sống thì dùng tài liệu tự trợ giúp có thử nghiệm ngẫu nhiên chứng minh — không nhất thiết phải tìm chuyên gia
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Dùng lương giờ của mình để quyết định việc nhà nào thuê ngoài
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Đặt giới hạn cứng cho video ngắn và lướt vô định
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Không xem truyền hình và không đọc tin cuộn; tin cần thì xem theo khung giờ cố định
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Dành thời gian học phím tắt và cách tự động hóa phần mềm mình dùng hằng ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Chọn chỗ ở thì đặt thời gian đi làm lên trước, cắt thời gian một chiều
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Đừng lãng phí tiền
Chương này chỉ tính tiền: một lần chi bao nhiêu, một năm chênh nhau bao nhiêu, một khoản để lâu thì thành bao nhiêu. Ở đây không quy tiền ra tuổi thọ hay ra giờ. Mục nào nói về đầu tư thì chỉ đưa cách tính và số liệu đã kiểm, không phải lời khuyên mua bán.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Mức bằng chứng của chương này khác các chương trước và phải đọc cho đúng. Rất ít mục dựa trên thử nghiệm; phần lớn dựa trên ba thứ khác nhau: văn bản pháp luật đang có hiệu lực (chắc về quyền của bạn, nhưng không nói gì về số tiền tiết kiệm), giá và phí công bố (đọc được, nhưng đổi theo thời gian — nên mỗi mục ghi ngày tra), và nghiên cứu tài chính hành vi (phần lớn là dữ liệu quan sát, ít khi có thử nghiệm). Đúng như vậy, 50 mục của chương xếp 0 mục A · 23 mục B · 27 mục C. Không có mục nào đáng A vì không có thử nghiệm ngẫu nhiên nào đo được số tiền tiết kiệm. Chữ B dành cho chỗ vừa có luật chắc vừa tính ra được số cụ thể — thuế, bảo hiểm bắt buộc, bảo hiểm xã hội tự nguyện, tài khoản tiết kiệm. Chữ C là phần còn lại, và thường có nghĩa "quyền thì chắc, số tiền tiết kiệm thì không ai đo được" — không có nghĩa "đừng làm": những mục đó vẫn đáng làm vì cái mất khi không làm là tiền thật, chỉ là không có con số nghiên cứu nào để trưng ra.
Ở Việt Nam, chỗ rò tiền nằm ở những nơi dễ bị bỏ quên: gói cước nhà mạng tự gia hạn theo chu kỳ, đăng ký trong App Store và Google Play, ủy quyền trừ tiền định kỳ trên thẻ tín dụng, ví điện tử, hợp đồng bảo hiểm đóng phí định kỳ. Có mục kết luận ngược hẳn lời khuyên thường gặp.
Nhóm mục: chi tiêu hằng ngày (mục 1, 4, 11, 12, 14, 21, 23, 24) · mua bốc đồng và tiền của con (mục 5, 8, 9, 10, 33, 34) · vay và lãi suất (mục 7, 28) · đầu tư (mục 15 giao dịch nhiều, 16, 17, 18, 19, 36, 37, 44, 50) · bảo hiểm (mục 25, 26, 38, 39, 40, 41, 42, 43) · thuế, lương hưu, bảo hiểm xã hội (mục 2, 3, 13, 20, 45) · mua sắm và khiếu nại (mục 22 trả tiền trước, 29, 30, 31, 32, 35, 49) · xe (mục 46, 47, 48) · tiết kiệm và nợ (mục 6, 27).
1. Tắt hết gia hạn tự động, tới hạn thì tự bấm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Mỗi năm làm một lần quyết toán thuế thu nhập cá nhân, và điền hết người phụ thuộc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Ở Việt Nam không có quỹ nhà ở trích từ lương — tiền cho nhà là vay ưu đãi, dùng được cả để sửa nhà
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Mỗi năm so lại gói cước một lần — gói đang dùng thường đắt hơn gói đang bán, và bạn có quyền đổi mà giữ số
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Không mua vé số: mỗi 10.000 đồng luật chỉ cho trả thưởng tối đa 5.000 đồng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Ai hứa lãi cao gấp mấy lần tiết kiệm thì đó không phải cơ hội, mà là chỗ mất tiền
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Trả đủ dư nợ thẻ mỗi tháng; nếu buộc phải vay, đổi mọi con số về %/năm rồi mới so
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Tiền nạp game và tiền tặng streamer là tiền đã ra khỏi nhà: người lớn tiêu rồi thì không có cửa đòi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Con bạn nạp tiền vào game: dưới 15 tuổi còn đòi lại được, từ 15 tuổi thì gần như mất
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Dạy con một câu: ai bảo con cầm máy bố mẹ, đọc mã xác thực hay cài ứng dụng, đều là lừa đảo
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Đừng mua gói bảo hành mở rộng cho đồ điện tử — trừ khi bạn đã tính ra tỷ lệ hỏng phải vượt ngưỡng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Chọn thuốc generic đã chứng minh tương đương sinh học hoặc thuốc trúng thầu, đừng trả giá biệt dược gốc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Mua bảo hiểm y tế theo hộ: người thứ hai chỉ đóng 70%, từ người thứ năm còn 40%
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Uống nước máy đun sôi — bình nước 20 lít đắt gấp hàng trăm lần cùng một lít nước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Giao dịch càng nhiều thì tiền ở lại càng ít — thị trường dựng đứng càng phải ngồi yên
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Không vay để đầu tư, không dùng đòn bẩy, không mua thứ mình không giải thích được
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Phần tiền để dài hạn nên nằm ở quỹ chỉ số, không giao cho một người chọn cổ phiếu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Cùng một rổ chứng khoán thì quỹ thu phí thấp hơn giữ được nhiều tiền hơn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Đừng để một cổ phiếu, một sàn hay một căn nhà quyết định toàn bộ số tiền của bạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Bảo hiểm hưu trí tự nguyện ở Việt Nam không có ưu đãi thuế: đừng mua chỉ vì tưởng được giảm thuế
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Trả tiền tập theo tháng hoặc theo buổi, chỉ mua gói dài khi đã có một năm đi đều
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Trả tiền trước thì lấy hợp đồng và hóa đơn — phần chưa dùng vẫn là tiền của bạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Đặt 24 giờ trước khi mua món lớn, và đọc điều kiện đổi trả trước khi bấm đặt hàng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
24. Đừng tin giá gạch — giá niêm yết mới là giá thật, con số bị gạch thì không ai bắt phải bán thật
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
25. Mua bảo hiểm thuần bảo vệ; tiền "hoàn lại" và "chia lãi" là phần không được đảm bảo
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
26. Bảo hiểm bắt buộc xe máy chỉ trả 150 triệu một người và 50 triệu tài sản; phần vượt bạn tự trả
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
27. Để riêng ba đến sáu tháng chi tiêu, ở chỗ rút được trong ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
28. Trước khi trả trước hạn khoản vay mua nhà, hãy so lãi vay với lãi tiết kiệm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
29. Mua theo điều kiện đổi trả và hóa đơn, đừng mua theo lời người bán và số sao đánh giá
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
30. Hàng mua trong livestream có vấn đề: đòi nền tảng cho tên và địa chỉ người bán trước, rồi mới làm gì khác
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
31. Thực phẩm không an toàn: đòi lại tiền và đòi chi phí điều trị — Việt Nam không có mức phạt gấp bội cho người mua
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
32. Mua đồ lớn thì tra công bố hợp quy và nhãn năng lượng trước, đừng chỉ so giá
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
33. Đồng hồ, đá quý, đồ chơi sưu tầm: tính bằng tiền đã ra khỏi túi, không bằng "giá trị sau này"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
34. Hộp mù, quay thẻ: tính luôn khoản tiền đó là tiền đã tiêu, không phải tiền mua tài sản
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
35. Muốn biết trong đồ ăn có gì thì mua loại đóng gói sẵn — hàng bán rời không có nhãn để đọc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
36. Cắt lỗ theo quy tắc viết trước, không bình quân giá xuống để "gỡ"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
37. Muốn nắm cổ phiếu nước ngoài thì đi qua quỹ trong nước, đừng mở tài khoản ở công ty chứng khoán nước ngoài
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
38. Chỉ mua bảo hiểm cho khoản mất mát bạn không tự trả nổi; khoản nhỏ để quỹ khẩn cấp lo
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
39. Người đang nuôi nhà phải mua bảo hiểm tử kỳ trước, không phải mua cho con trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
40. Hợp đồng bảo hiểm trên một năm có 21 ngày cân nhắc: hủy trong hạn thì lấy lại được phần lớn phí
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
41. Ký ở quầy ngân hàng: xem bìa là hợp đồng bảo hiểm hay sổ tiết kiệm, trước khi đặt bút
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
42. Muốn hủy hợp đồng thì tự làm với công ty bảo hiểm; đừng trả tiền cho dịch vụ "đòi lại phí"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
43. Ghi tên người thụ hưởng cụ thể, và nhớ hạn: 1 năm kể từ ngày biết sự kiện bảo hiểm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
44. Tiền ảo không phải tiền, và đến nay chưa có sàn nào ở Việt Nam được cấp phép
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
45. Không có lương hưu công ty: đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện ở mức thấp nhất, đủ 15 năm, khoảng 8 năm là hoàn vốn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
46. Nhận xe mới: kiểm ngay tại chỗ, và biết rằng Việt Nam không có "7 ngày đổi xe"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
47. Mua xe cũ ở đại lý: đòi lịch sử bảo hiểm, và ghi vào hợp đồng "không đâm, không ngập"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
48. Ở đại lý: không trả "phí dịch vụ tài chính", và mua bảo hiểm ở đâu là quyền của bạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
49. Bị đưa vào cửa hàng ngoài chương trình: về nhà đòi công ty lữ hành, đừng đòi cửa hàng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
50. Chỉ mua sản phẩm tìm thấy trong app hoặc website của chính ngân hàng đó
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Danh sách những thứ trông rẻ mà không có tác dụng
Chương này gom những thứ trông rẻ và nghe hợp lý nhưng mở nghiên cứu ra thì lợi ích gần bằng 0, bằng 0, có khi âm. Đây là chương duyệt ngược: mỗi mục là một thứ đừng mua, đừng làm, hoặc đừng tin.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Cách đọc chương này khác năm chương trước, và khác ở đúng chỗ dễ hiểu nhầm nhất. Ở đây mức A thường không có nghĩa "việc này hiệu quả" mà nghĩa ngược lại — đã có thử nghiệm ngẫu nhiên đủ lớn cho thấy nó không hiệu quả, hoặc thấy nó có hại. Chương có 18 mục A (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 16, 17, 18, 19, 21, 25, 26, 29, 31, 33, 34), 8 mục B (8, 9, 11, 12, 20, 23, 30, 32) và 9 mục C (10, 13, 14, 15, 22, 24, 27, 28, 35). Mức C ở đây cũng hiếm khi là "chưa biết": nó thường là "không có thử nghiệm nào, và cũng không có cơ chế sinh học nào để tin" — mục nào C đều có một câu nói rõ vì sao, để C không bị đọc thành "đừng quan tâm".
Lý do chương này dễ bị đọc sai: gần như mọi thứ trong đây đều có lợi ích thật ở một nhóm người hẹp, và người bán chỉ cần nói phần đó. Vitamin C không phòng được cảm ở người bình thường nhưng rút ngắn cơn cảm, và có tác dụng rõ ở người chạy marathon đường lạnh; vitamin D không giúp người không thiếu, nhưng người thật sự thiếu thì phải bổ; nội soi khớp gối không giúp khớp thoái hóa, nhưng vẫn là cách đúng cho một số tổn thương khác. Nên mỗi mục đều ghi nhóm nào không thuộc diện này — đọc để bỏ tiền đúng chỗ, không phải để bỏ hết.
Bối cảnh Việt Nam làm lệch thêm một tầng: nhiều thứ trong danh sách này ở nước ngoài bán trong hiệu thuốc có kiểm soát, còn ở Việt Nam bán tràn lan qua mạng, qua hội nhóm, qua người quen giới thiệu, và giá thì không ai niêm yết. Vì vậy mỗi mục đều ghi giá thật ở Việt Nam kèm ngày tra — con số đó mới là thứ khiến người đọc thôi mua.
Nhóm mục: viên uống và thực phẩm bổ sung (mục 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 11, 13, 30, 34) · khám sức khỏe và những thứ "phát hiện ra" (mục 7, 18, 19, 20, 21, 33) · các thuyết giữ gìn sức khỏe (mục 8, 9, 12, 14, 16, 17, 26, 29, 35) · tiền mua may mắn và cảm giác (mục 15, 22, 23, 24, 32) · ý chí và tình dục (mục 25, 27, 28) · câu trả lời của AI (mục 31)
1. Đừng uống viên đa vitamin để sống lâu hay để phòng bệnh tim mạch
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Đừng uống dầu cá thường để phòng bệnh tim mạch
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Đừng bổ sung vitamin D cho người không thiếu, với hy vọng sống lâu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Đừng uống viên chống oxy hóa để phòng ung thư
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Đừng trông vào glucosamine hay chondroitin để chữa đau khớp gối
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Đừng trông vào vitamin C để phòng cảm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Đừng tự đi chụp PET-CT toàn thân hay làm gói chất chỉ điểm ung thư khi chưa có triệu chứng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Đừng mong vòng tay hay đồng hồ đếm bước giúp bạn giảm cân
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Đừng trả giá gấp mấy lần cho thực phẩm hữu cơ chỉ vì nghĩ nó tốt cho sức khỏe hơn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Đừng bỏ tiền lớn mua thực phẩm bảo vệ sức khỏe, yến sào, đông trùng hạ thảo để "bồi bổ"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Đừng uống men vi sinh hằng ngày khi ruột không có vấn đề gì
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Đừng tắm nước lạnh để "tăng đề kháng"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Đừng mua đồ "thải độc", "thanh lọc ruột", "enzyme", nước kiềm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Đừng ép mình uống đủ 8 cốc nước mỗi ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Đừng trả tiền cho thầy bói, tarot hay tử vi để quyết định thay mình
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Đừng mua tròng kính "chống ánh sáng xanh" để bảo vệ mắt — nhưng mắt đau, đỏ, nhìn đèn thấy quầng thì đi cấp cứu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Đừng hiến máu để "thải độc, hạ mỡ máu, phòng nhồi máu cơ tim" — hiến dày thì thiếu sắt thật
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Đừng lấy gói khám sức khỏe tổng quát làm cách phòng bệnh, hãy làm đúng mấy mục sàng lọc theo tuổi và giới
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Đừng vì kết quả acid uric cao mà bắt đầu uống thuốc hạ acid uric khi chưa từng bị đau
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Đừng vì siêu âm thấy sỏi mật mà đi cắt túi mật khi chưa từng đau
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Đừng kiêng canxi để phòng sỏi thận
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Đừng mua vòng đá, chuỗi hạt hay tỳ hưu vì tin nó đổi vận, hút tài, "nuôi người"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Đừng mong mua đồ để đổi tâm trạng hay nâng cái "mình là ai"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
24. Đừng tiêu thêm để nhích lên một bậc so với người quanh mình
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
25. Đừng tin "ý chí như cơ bắp, dùng một lúc là hết"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
26. Đừng mong ăn sáng hay nhịn ăn 16:8 giúp bạn giảm cân — chọn giờ ăn bạn giữ được lâu dài
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
27. Đừng tin "thủ dâm hại sức khỏe", "giữ tinh mới khỏe": câu hỏi đúng là có ảnh hưởng giấc ngủ, việc làm, quan hệ không
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
28. Đừng trả tiền cho "chữa" thiên hướng tính dục, và đừng đưa người trong nhà đi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
29. Đừng mong học "tư thế nâng đúng" hay đi tập huấn nâng hàng là phòng được đau lưng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
30. Đừng trông vào việc uống dồn canxi hay hầm xương để xương gãy mau liền
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
31. Đừng để chatbot AI tự phán bệnh và phán luật; tìm đúng câu gốc trước khi đi khám, đi kiện hay tiêu tiền lớn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
32. Đừng vì "người ta chết bất cứ lúc nào" mà tiêu hết: người 30 tuổi ở Việt Nam có 83,9% (nam) và 90,5% (nữ) cơ hội sống tới 60
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
33. Đừng mổ nội soi khớp gối hay cắt sụn chêm chỉ vì khớp gối đau dần ở tuổi trung niên
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
34. Đừng mong melatonin chữa khỏi mất ngủ mạn: nó chỉ giúp vào giấc sớm vài phút, việc cần làm là trị liệu hành vi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
35. Đừng đòi truyền dịch khi chỉ bị cảm, và đừng truyền dịch "thông mạch" lúc giao mùa
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Không có tiền thì sống thế nào
Chương này trả lời một câu duy nhất, nhưng theo đúng thứ tự thời gian: khi thu nhập đứt, việc đầu tiên phải làm là gì, việc thứ hai là gì, và cái gì phải làm trước khi tiền đã cạn hẳn. Thứ tự quan trọng hơn danh sách: nộp hồ sơ muộn một tháng có khi mất luôn quyền lợi, còn làm sai thứ tự thì phải đi lại từ đầu.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Thang bằng chứng của chương này khác sáu chương trước, và phải đọc đúng. Chương có 1 mục A (mục 14, kỹ năng tìm việc — có thử nghiệm ngẫu nhiên), 10 mục B và 12 mục C. Ở đây C hầu như không có nghĩa "chưa biết": nó nghĩa là quyền thì chắc vì có văn bản, nhưng không ai đo được số tiền tiết kiệm — mục 3 (trợ giúp pháp lý), 5 (trung tâm dịch vụ việc làm), 7 (đăng ký hộ nghèo), 10 (đường đi bảo hiểm khi bệnh nặng), 12 (hỏi ưu đãi sau khi nộp hồ sơ), 16 (nhà ở xã hội), 17 (ép tiền nhà, tiền ăn), 19 (án tích và nợ xấu), 20 (bảo hiểm mua thêm), 21 (chỗ ngủ đêm nay), 22 (biết ai là người sử dụng lao động), 23 (thẻ tín dụng quá hạn). Mục nào C cũng có một câu nói rõ vì sao C, để C không bị đọc thành "đừng làm".
Bối cảnh Việt Nam làm lệch thêm một tầng: nhiều nước gom phần lớn thủ tục vào một ứng dụng và một số điện thoại; còn ở đây, cùng một việc có khi phải qua ba nơi — Trung tâm dịch vụ việc làm, Sở LĐTBXH, UBND cấp xã — và mỗi nơi một mẫu giấy riêng. Nên mỗi mục ghi rõ đi đâu, mang gì, hạn bao lâu, thay vì chỉ nói "hãy nộp đơn".
Nhóm mục: mất việc, thu nhập và tìm việc (mục 1, 5, 12, 13, 14, 18) · trợ giúp xã hội, giấy tờ, chỗ ở (mục 4, 6, 7, 8, 11, 16, 17, 21) · pháp lý lao động, y tế, nợ (mục 2, 3, 22, 9, 10, 20, 15, 23, 19)
1. Mất việc thì nộp hồ sơ trợ cấp thất nghiệp ngay: hạn là 3 tháng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Bị quỵt lương thì tìm thanh tra lao động, hòa giải viên, trọng tài — ra tòa đòi lương cũng được miễn án phí
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Không đủ tiền thuê luật sư thì xin trợ giúp pháp lý nhà nước — miễn phí, nhưng chỉ cho nhóm luật định
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Đường cùng thì vào cơ sở trợ giúp xã hội, đừng tìm nhà tạm trú tự phát
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Tìm việc qua trung tâm dịch vụ việc làm công trước, đừng trả tiền cho cò
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Nhà cháy, tai nạn, mất trắng: xin trợ giúp xã hội đột xuất ở xã
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Thu nhập dưới chuẩn nghèo thì đăng ký hộ nghèo, trên một chút thì xin các chính sách hỗ trợ khác
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Có giấy xác định mức độ khuyết tật thì làm hồ sơ trợ cấp xã hội hằng tháng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Bảo hiểm y tế hộ gia đình từ vài chục đến hơn trăm nghìn một người một tháng — đừng để đứt
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Bệnh nặng thì đi đúng đường bảo hiểm trước, đừng vay nóng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Mất căn cước thì đi cấp lại ngay, chờ thẻ thì dùng VNeID mức 2
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Nộp hồ sơ thất nghiệp xong thì hỏi tiếp về vay vốn tự tạo việc làm, học nghề và chính sách hộ nghèo
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Đang hưởng trợ cấp thất nghiệp hoặc đã đóng đủ điều kiện thì học nghề bằng tiền của quỹ, đừng tự trả học phí
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Tìm việc có phương pháp: học kỹ năng, đặt mục tiêu, nhờ người quen góp ý
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Bốn thứ phải từ chối ngay: giữ giấy tờ, đặt cọc, "việc làm" thu tiền trước, đa cấp
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Không có nhà thì tìm nhà ở xã hội cho thuê, nhưng phải nộp đúng đợt của dự án
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Ép tiền nhà và tiền ăn xuống: thuê trọ theo tháng, tự nấu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Ngừng đóng bảo hiểm xã hội không mất thời gian đã đóng: thời gian cộng dồn, riêng bảo hiểm y tế thì có 30 ngày chờ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Có án tích, có nợ xấu: đường làm lại ở Việt Nam không có phá sản cá nhân
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Bảo hiểm sức khỏe mua thêm: hợp đồng một năm, và chữ "bảo đảm tái tục" phải nằm trong hợp đồng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Không còn chỗ ngủ đêm nay: chỗ mở 24 giờ chỉ để một đêm, còn cửa thật là cơ sở trợ giúp xã hội
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Bị quỵt tiền công thì trước hết phải biết ai thuê mình: ở Việt Nam hộ gia đình và cá nhân cũng là người sử dụng lao động
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Thẻ tín dụng và vay online đã quá hạn: gọi chính ngân hàng, đừng trả tiền cho dịch vụ "xóa nợ xấu"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Đừng tự chuốc họa vào thân: pháp luật và tài sản
Chương này không quy đổi ra tuổi thọ. Nó tính bằng hai thứ khó lấy lại hơn: tiền và tự do. Cả chương trả lời ba câu — việc này pháp luật bắt bạn chịu trách nhiệm gì, làm đúng thì giữ được bao nhiêu tiền, và khi đã bị giữ, bị buộc tội hay bị đòi thì bạn có quyền gì. Mỗi con số đều gắn với một văn bản có số hiệu, điều và khoản, để người đọc tự mở lại được chứ không phải tin lời sách.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Thang bằng chứng ở chương này khác các chương về sức khỏe, và phải đọc đúng. Chương không có mục nào hạng A: không có thử nghiệm ngẫu nhiên nào trả lời được câu "có nên bỏ chạy khỏi hiện trường hay không", nên chỗ chắc ở đây là văn bản, không phải nghiên cứu. 43 mục hạng B là những mục mà quy tắc và con số được viết thẳng trong luật — khung hình phạt, mức phạt, thời hiệu, thời hạn; 3 mục hạng C là mục 3 và mục 4 (bốn câu chống lừa đảo, và nguyên tắc cúp máy gọi lại) cùng mục 42 (cách quay hiện trường): đó là mẹo nghề, hữu ích nhưng không có văn bản nào quy định và không ai đo được chúng tiết kiệm bao nhiêu tiền.
Bối cảnh Việt Nam làm lệch thêm một tầng nữa: nhiều chế định quen thuộc trong sách nước ngoài không tồn tại ở đây — không có tổng đài chống lừa đảo riêng, không có lệnh cấm tiêu dùng, không có danh sách tín dụng do nhà nước công bố, không có quỹ bảo hiểm tiền gửi cho mọi khoản. Chỗ nào Việt Nam không có thứ tương đương thì mục nói thẳng là không có, thay vì dịch tên gọi sang rồi để người đọc đi tìm một thủ tục không tồn tại.
Nhóm mục: Phòng lừa đảo: mục 2 (chuyển tiền), 3, 4, 8, 9, 22, 27, 29, 45 · Ký giấy, vay tiền và nợ: mục 17 (tờ giấy), 18, 19, 20, 21, 28, 44 · Xung đột và oán hận: mục 10 (công an), 11, 12, 13, 14, 15, 38 · Yêu và hôn nhân: mục 23, 24, 25, 26, 43 · Báo công an, bị buộc tội, lấy chứng cứ: mục 5 (luật sư), 6, 33, 34, 35, 39, 40, 41, 42 · Nói trên mạng: mục 16, 37 · Quan hệ và bị cưỡng đoạt: mục 31, 32, 36 · Lái xe, nuôi chó, chống trộm: mục 1 (tai nạn), 7, 30, 46
1. Gây tai nạn thì dừng lại, cứu người, gọi 113 và ở lại hiện trường — bỏ đi là sang khung nặng hơn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Nghi bị lừa chuyển tiền thì gọi 113 ngay, đừng tự đi xác minh trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Bốn câu chống lừa đảo: không tin người gọi đến, không đọc mã, không bấm link, không chuyển tiền trước khi gọi lại số đã lưu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Nhìn thấy mặt, nghe thấy giọng đều không phải là xác thực: cứ cúp máy rồi gọi lại số đã lưu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Bị giữ, bị gọi lên làm việc thì im lặng và gọi luật sư; không tự giải thích cho êm, không đưa tiền, không xóa tin nhắn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Gây chuyện rồi thì tự đến cơ quan có thẩm quyền trình báo trước: tự thú là tình tiết giảm nhẹ, nhưng không có mức giảm cố định
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Đã uống thì không cầm lái, kể cả xe máy điện và cái "chỉ dời xe một chút", và đừng giao xe cho người đã uống
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Không cho thuê, cho mượn, bán tài khoản ngân hàng, thẻ hay sim: đó không phải việc làm thêm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Mỗi năm tự kiểm tra báo cáo tín dụng một lần, tìm khoản vay và thẻ không phải do mình mở
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Đụng chuyện thì lùi lại gọi công an, đừng ra tay trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Bị tấn công thì được chống trả, nhưng chỉ nhắm người đang ra tay và dừng khi người đó dừng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Có thù thì đi khiếu nại, hòa giải, kiện; đừng đi tìm người ta tính sổ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Giận ai cũng đừng đánh vào người không liên quan
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Nghĩ tới "chết chung cho xong" thì coi là cấp cứu: rời khỏi chỗ đó, đưa chìa khóa và dao cho người khác
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Người nhà nói "đừng hòng ai sống yên" thì đừng coi là nói cho hết giận
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Trên mạng: không chửi, không bịa, không chia sẻ thứ chưa kiểm chứng; bị tấn công thì lưu bằng chứng trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Đọc hết tờ giấy trước khi ký, không ký hộ, không ký vào tờ còn trống
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Viết giấy vay cho rõ; trước khi đứng ra bảo lãnh, tự hỏi mình có sẵn sàng trả thay không
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Đòi quyền lợi phải trong thời hạn: tranh chấp hợp đồng 03 năm, việc lao động ngắn hơn nhiều
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Bị thi hành án thì khai thật tài sản, trả được bao nhiêu trả bấy nhiêu, đừng sang tên cho người thân
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Bị cưỡng chế thi hành án thì đối chiếu từng quyết định; không có "danh sách đen" nào để xin xóa tên
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Mua online hoặc mua đồ cũ bị lừa: khiếu nại trên sàn trước, rồi trình báo, cuối cùng mới tính chuyện kiện
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Quà lớn trong chuyện tình cảm: nghĩ trước khi trao, vì trao rồi thì gần như không đòi lại được
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
24. Sính lễ thì chuyển khoản và ghi rõ nội dung; cưới không thành thì đòi lại được
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
25. Tài sản có trước ngày cưới vẫn là của riêng bạn, nhưng giấy tờ mới là thứ chứng minh điều đó
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
26. Trước khi đăng ký, yêu cầu đối phương xin giấy xác nhận tình trạng hôn nhân
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
27. Thợ đến nhà thì hỏi giá trước, xin báo giá bằng tin nhắn, và đứng xem họ làm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
28. Đừng cho mượn tên để đứng làm người đại diện theo pháp luật của công ty
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
29. Không xách đồ của người lạ, không nhận hộ gói hàng không rõ trong đó có gì
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
30. Chó ra đường phải có dây và rọ mõm; chó cắn thì chủ phải đền
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
31. Người đang ngủ, đang say mất ý thức, hoặc chưa đủ tuổi thì không có sự đồng ý
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
32. Bị đòi tiền sau khi quan hệ tình dục hoặc gửi ảnh khỏa thân: không trả một đồng, không xóa gì, ra công an
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
33. Bị người khác bịa chuyện tố cáo: đó là tội vu khống, nhẹ thì phạt tiền, nặng tới 7 năm tù
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
34. Không đủ chứng cứ thì phải kết luận không có tội; lời nhận tội không được dùng làm chứng cứ duy nhất
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
35. Bị giam oan rồi được đình chỉ hay tuyên vô tội: xin bồi thường nhà nước, tính theo ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
36. Mình là người bị hại đi đòi tiền: đòi bằng văn bản, có giấy tờ, đừng một mình đến chỗ hẹn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
37. Bị bạo lực mạng: lưu bằng chứng trước, rồi bật chặn, rồi chọn đường gỡ bài — tố giác — kiện
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
38. Mua bảo hiểm rồi giết người để lấy tiền: không có cửa, mất tiền và tội chồng tội
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
39. Báo án: lấy biên bản tiếp nhận, không khởi tố phải nêu lý do bằng văn bản
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
40. Đừng đưa tiền, đưa quà cho người đang giải quyết việc của mình: người đưa cũng bị truy tố, không phải chỉ người nhận
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
41. Cuộc gọi hay buổi nói chuyện mà đối phương có thể trở mặt: cứ ghi âm, mình là người trong cuộc thì không phải xin phép
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
42. Hiện trường: quay cảnh rộng trước, rồi vị trí, rồi thiệt hại — và giữ nguyên ảnh, video gốc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
43. Bị bạo lực trong nhà: báo công an lấy biên bản, rồi xin quyết định cấm tiếp xúc — không phải ly hôn trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
44. Người nhà ghiền cờ bạc: đừng vội trả nợ thay — nợ cờ bạc không được pháp luật bảo vệ, và cũng không phải nợ chung của vợ chồng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
45. Ai nhờ "đứng tên giùm, chỉ cần quét mặt, đọc mã xác nhận" để vay: người vay là bạn, không phải người bảo lãnh
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
46. Khóa cửa, khóa cửa sổ, một đèn cảm ứng ngoài cửa — và lần nào ra khỏi nhà cũng khóa thật
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Ranh giới pháp luật người thường dễ vấp
Chương này tính hai thứ: tự do và tiền. Những việc dưới đây phần lớn người bình thường coi là "không có gì" — một cái story, một lần nhận tiền hộ, một cái drone, một ván bài — nhưng đều có mức phạt hành chính ghi rõ trong nghị định, và một số có khung hình sự. Bạn có thể tra lại các mức phạt theo số hiệu văn bản và điều khoản được ghi kèm.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Thang bằng chứng ở chương này khác các chương về sức khỏe: đây là chương quy tắc, không phải chương thử nghiệm. Không có mục nào hạng A — không ai làm thử nghiệm ngẫu nhiên để xem có nên ném chai xuống đường hay không. 26 mục hạng B (quy tắc và khung tiền viết thẳng trong luật, nghị định, đã mở bản ký) và 3 mục hạng C — mục 8, 25, 29. Ba mục đó là chỗ văn bản chỉ nói chung chung: khuyến mại ảo, viết tiếp truyện của người khác, và thi hộ — không có khung tiền riêng để đối chiếu, nên không dám xếp ngang với một điều có mức phạt rõ ràng.
Ở Việt Nam, bạn còn dễ nhầm mức phạt vì khung xử phạt hành chính vừa được cập nhật. — Nghị định 282/2025/NĐ-CP (hiệu lực 15/12/2025) đã thay Nghị định 144/2021, và Nghị định 174/2026/NĐ-CP (hiệu lực 1/7/2026) đã bãi bỏ Điều 101 Nghị định 15/2020 về thông tin sai sự thật trên mạng. Con số cũ vẫn đang được báo chí và các trang tư vấn đăng lại, nên mục nào cũng ghi rõ văn bản đang dùng và ngày tra.
Nhóm mục: Đăng và chia sẻ trên mạng: mục 1, 2, 3, 4 · Nhận tiền hộ, vay giả và bảo hiểm giả: mục 5, 6, 7, 8, 16, 21 · Việc nhỏ hằng ngày: mục 9 (ném đồ từ ban công), 10, 11, 13, 14, 27, 28 · Xung đột và công an: mục 15, 17, 19, 26 · Tình dục, trẻ em và cơ thể: mục 12, 18, 20, 22, 23 · Bản quyền và sáng tạo lại: mục 24 (phim, sách lậu), 25 · Thi cử: mục 29 (thi hộ)
1. Tin bão, dịch, công an không rõ thật giả thì không chuyển tiếp, không chế ảnh, không dựng ảnh hiện trường bằng AI
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Không đăng, không chuyển ảnh chế và bình luận xúc phạm anh hùng liệt sĩ, không lấy quốc kỳ quốc ca ra đùa
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Trang nước ngoài đọc xong thì đóng: không chụp lại, không chuyển vào nhóm, không bình luận hùa theo
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Phim khiêu dâm tự xem thì tự chịu, nhưng đừng gửi vào nhóm, đừng bán "tài nguyên", đừng lập nhóm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. "Việc nhẹ lương cao" mà bắt bạn dùng thẻ của mình để nhận tiền, rút tiền, chuyển tiền: trả bao nhiêu cũng không làm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Có người rủ "làm hồ sơ cho đẹp" để vay rồi chia phần trăm theo món vay: không làm một món nào
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Nhặt được thẻ, điện thoại, ví: không rút tiền, tìm chủ hoặc nộp công an, không giữ lại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Khuyến mại thì lấy bằng thân phận thật, một tài khoản một lần: không mua sim, không mua tài khoản, không khai thác lỗi hệ thống
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Ban công, cửa sổ không ném bất cứ thứ gì xuống: đầu thuốc, túi rác, chai rượu đều tính
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Không đặt mua súng đồ chơi bắn đạn nhựa, súng cồn, súng hơi qua mạng, không mua "súng đồ chơi" không rõ nguồn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Mua drone thì đăng ký và xin phép bay trước, không bay gần sân bay hay khu quân sự, không bẻ giới hạn độ cao
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Không lắp camera trong phòng người khác thuê, không quay lén rồi phát tán
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Đánh bài ăn tiền thì biết mốc: 5 triệu là sang hình sự, đứng ra tổ chức là có thể ngồi tù
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Không ăn thịt thú rừng, không mua bán hay nuôi nhốt động vật, thực vật hoang dã trái phép
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Đòi nợ thì khởi kiện, không giữ người, không giữ giấy tờ, không đến nhà ngồi lì
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Không cho mượn, cho thuê căn cước; không dùng giấy tờ của người khác để đăng ký, mở thẻ, mua vé
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Bị công an giữ lại thì đứng yên, không đẩy, không giật máy ghi hình, đừng cãi bằng tay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Không quan hệ tình dục với người dưới 16 tuổi, "đồng ý" không phải là căn cứ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Trước khi ra tay thì tính: phạt hành chính, bồi thường, rồi án
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Không nuôi được con thì đi đăng ký cho làm con nuôi, không nhận tiền, không bỏ mặc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Đừng dàn dựng tai nạn hay khai khống thiệt hại để đòi bảo hiểm: đó là gian lận bảo hiểm, và người làm chứng, thợ sửa xe, người giám định cùng bị tính
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Không bán thận, không bán gan, cũng đừng đứng ra tìm người hiến: mua bán mô, bộ phận cơ thể người là tội, khung 3 đến 7 năm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Mua dâm, bán dâm ở Việt Nam bị phạt hành chính, không phải tội hình sự — nhưng chứa, môi giới, mua dâm người dưới 18 tuổi thì vào tù
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
24. Dịch, chép, đăng lại phim truyện và sách lậu: không bán cũng là xâm phạm quyền tác giả; có thu tiền thì có thể thành tội hình sự
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
25. Viết tiếp truyện của người khác rồi bán hoặc xuất bản: phải xin phép chủ quyền, hoặc bỏ hẳn tên nhân vật và quan hệ đã mượn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
26. Đừng mua dùi cui, roi điện, bình xịt cay hay dao găm để phòng thân: cá nhân không được sở hữu, để trong cốp xe cũng bị tính
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
27. Không dùng điện, thuốc cá hay mìn để bắt cá ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào; khi đi câu, bạn cần biết nơi nào đang cấm khai thác.
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
28. Đốt giấy, đốt cỏ, đốt rẫy trong rừng: phạt 1.000.000 đến 3.000.000 đồng, để cháy lan thì tới 25.000.000 đồng, cố ý đốt rừng có thể vào tù; thấy cháy gọi 114
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
29. Không thi hộ, không thuê người thi hộ, không mua bán đáp án: bị hủy kết quả thi, còn làm giấy tờ giả để vào phòng thi là tội hình sự
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Yêu và kết hôn có đáng không
Chương này không nói nên hay không nên kết hôn. Nó tách câu "có đáng không" thành năm loại chi phí riêng, mỗi loại tính bằng một đơn vị khác nhau, và không đổi đơn vị này sang đơn vị kia: tiền tính bằng đồng, thời gian tính bằng phút mỗi ngày, sức khỏe tính bằng nguy cơ tử vong, rủi ro pháp lý tính bằng điều luật và thời hạn, chất lượng quan hệ tính bằng việc bạn thấy thế nào trong chính quan hệ đó. Không có tỷ giá giữa năm loại này, nên cộng chúng lại thành một con số duy nhất là tự lừa mình.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Điều dễ sai nhất ở Việt Nam là luật hôn nhân và gia đình khác hẳn luật mà phần lớn nội dung trên mạng trích: không có thời gian chờ luật định khi hai vợ chồng thuận tình ly hôn, không có hôn nhân giữa hai người cùng giới, và quan hệ tài sản giữa vợ chồng mặc định theo chế độ tài sản chung — muốn khác thì phải lập văn bản trước khi kết hôn, hoặc lập văn bản chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân. Bạn có thể tra các điều luật được ghi trong từng mục để xem quy định cụ thể.
Về thang bằng chứng: chương này có 2 mục hạng A — mục 4 (mô hình học máy gộp 43 nghiên cứu theo dõi dọc về chất lượng quan hệ) và mục 20 (nghiên cứu gộp về trị liệu cặp đôi), tức là loại bằng chứng gộp nhiều nghiên cứu lại rồi tính, không phải một nghiên cứu đơn lẻ. 20 mục hạng B — dữ liệu quan sát chính thức (Niên giám thống kê, số vụ ly hôn đã xét xử) hoặc điều luật có số tiền và thời hạn rõ. 1 mục hạng C là mục 8, nơi lợi ích sức khỏe của hôn nhân chỉ đến từ dữ liệu quan sát, không có thử nghiệm nào chia người ta ra làm hai nhóm để cưới và không cưới.
Nhóm mục: Tìm hiểu và yêu đương: mục 1, 2, 3, 5, 6 · Quan hệ có tốt hay không: mục 4, 17, 20 · Bài toán kết hôn: mấy khoản phải tính: mục 7, 8, 9, 15, 16, 23 · Đăng ký kết hôn và khám sức khỏe: mục 13 (giấy tờ đăng ký), 14, 21 · Tiền và nợ: mục 10, 11, 12, 22 · Người cùng giới và xu hướng tính dục: mục 18 (giấy ủy quyền, di chúc), 19
1. Quen nhiều người thay vì dồn hết vào một người: hai người có hợp nhau không thì gặp mới biết
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Bị từ chối dứt khoát thì dừng lại: bám theo không chứng tỏ sự "chân thành" và có thể khiến bạn bị xử phạt.
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Muốn biết người ta có để ý không thì nhìn việc họ làm: ai chủ động, ai hẹn, ai nhắn lại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Quan hệ tốt hay xấu thì đo bằng cảm giác của chính bạn, không bằng lý lịch của người kia
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Muốn gần nhau thì lần lượt trả lời một bộ câu hỏi từ nông đến sâu, đừng học chiêu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Yêu xa không tệ hơn yêu gần; chỗ dễ vỡ là mấy tháng đầu sau khi dọn về một nhà
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Nghe số đăng ký trước khi nghe "ngày xưa người ta cưới sớm": số kết hôn và số ly hôn không cùng một phép chia
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Cộng phần sức khỏe của hôn nhân vào, nhưng chiết khấu vì đó là dữ liệu quan sát
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Giờ làm việc nhà là một khoản tiền: đếm trước, chia trước, rồi hãy đăng ký kết hôn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Tiền trong hôn nhân: đọc luật mặc định trước, rồi mới quyết có lập văn bản thỏa thuận
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Bố mẹ cho tiền mua nhà: ghi rõ cho riêng con mình hay cho vay, ngay lúc chuyển tiền
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Nợ riêng của vợ hoặc chồng: không ký, không nhận, không mặc định thành nợ của bạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Đăng ký kết hôn ở xã, phường: giấy tờ tùy thân, miễn lệ phí, thường xong trong ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Khám sức khỏe trước khi cưới là tự nguyện; riêng HIV thì phải nói trước khi đăng ký
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Chi phí thoát ra: ly hôn thuận tình vẫn ra Tòa, không có thời hạn chờ, có án phí và thời hạn xét xử
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. "Cưới cho bố mẹ yên lòng": ghi khoản đó thành một dòng riêng, đừng cộng vào khoản của mình
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Coi chất lượng quan hệ như một khoản trong sổ sức khỏe: cãi nhau thì bám việc, không chửi, không mỉa
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Người cùng giới sống với nhau thì phải làm ba loại giấy khi cả hai còn tỉnh: văn bản chọn người đại diện, văn bản lựa chọn người giám hộ, di chúc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Đừng lấy vợ, lấy chồng khác giới để che giấu, cũng đừng coi hôn nhân hình thức là đường tắt: đã đăng ký là hôn nhân thật, muốn ra chỉ còn ly hôn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Kẹt trong cãi nhau và chiến tranh lạnh thì đi trị liệu cùng nhau: ngồi đợi thì gần như không tự khỏi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Có đám cưới, có mâm cỗ vẫn phải đi đăng ký kết hôn: không đăng ký thì không phải vợ chồng, người kia mất thì bạn không có quyền thừa kế của vợ, chồng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Chồng hoặc vợ lấy tiền chung tặng tiền cho người dẫn chương trình trực tuyến, chuyển cho người ngoài: không ly hôn vẫn yêu cầu chia tài sản chung được, tiền đã chuyển có thể kiện đòi lại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Có con chưa thành niên mà ly hôn thì viết vào đơn thỏa thuận: con ở với ai, mỗi tháng góp bao nhiêu, chuyển vào đâu, đón con ngày nào, mấy giờ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Những lằn ranh đỏ mà người làm kỹ thuật hay vấp
Chương này nói về một nhóm người khác với các chương trước: người viết code, làm hệ thống, nhận việc qua mạng. Cái đáng lo không phải là làm sai kỹ thuật, mà là làm đúng kỹ thuật nhưng sai pháp luật: một đoạn script chạy được, một job cào dữ liệu chạy được, một bản build cài được — tất cả đều có thể biến thành chứng cứ.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Bạn dễ hiểu nhầm vì cơ chế quản lý ở Việt Nam khác với cơ chế ở những nước mà phần lớn tài liệu kỹ thuật trên mạng được biên soạn. Ở Việt Nam không có yêu cầu đăng ký thuật toán hay đánh giá an toàn cho dịch vụ AI; không có chế định thỏa thuận cấm cạnh tranh kèm khoản bồi hoàn hằng tháng sau khi nghỉ việc; và thời hạn lưu nhật ký truy cập không phải 6 tháng mà là 02 năm với mạng xã hội, theo Nghị định 147/2024/NĐ-CP. Ngược lại, có những thứ chặt hơn: dữ liệu cá nhân của trẻ từ đủ 07 tuổi đã cần chính trẻ đồng ý khi công bố thông tin về đời sống riêng tư, theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 91/2025/QH15 (hiệu lực 01/01/2026).
Bạn cần xem hành vi cụ thể, chế tài và số hiệu văn bản áp dụng; với những cơ chế Việt Nam không có, đừng suy diễn từ luật nước khác.
Về thang bằng chứng: 17 mục hạng B — mỗi mục đứng trên một điều luật có khung tiền hoặc khung tù đọc được nguyên văn trong bản Công báo hoặc bản hợp nhất, phần lớn là Bộ luật Hình sự (Điều 225, 285, 286, 287, 289, 290) và Nghị định 147/2024/NĐ-CP. 4 mục hạng C — mục 10 (báo lỗ hổng cho chủ hệ thống), mục 11 (không bán tài khoản VPN), mục 17 (cung cấp AI cho công chúng), mục 19 (trạm trung chuyển bán lại API). Bốn mục đó vẫn có rủi ro thật, chỉ là rủi ro suy ra từ nguyên tắc chứ không từ một điều khoản có sẵn.
Nhóm mục: Trước khi nhận việc: mục 1 · Không làm sản phẩm gây hại cho hệ thống người khác: mục 2, 3, 5, 6, 8, 9, 10, 21 · Dữ liệu và crawler: mục 4, 15, 16 · Nghỉ việc và cạnh tranh: mục 7, 12, 13 · Bản quyền và giấy phép phần mềm: mục 14, 20 · Nền tảng, nội dung và AI: mục 11 (tài khoản VPN), 17 (cung cấp AI), 18 (chặn quảng cáo), 19 (bán lại API)
1. Trước khi nhận làm, hỏi rõ ai trả tiền, sản phẩm dùng để làm gì, người đặt có giấy phép không; bị hỏi thì gọi luật sư hình sự ngay, đừng tự giải thích trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Không làm, không bán cheat game và bot hỗ trợ — kể cả loại "chỉ đọc màn hình, không động vào bộ nhớ" — và không bán bản sửa của app người khác để thêm chức năng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Không viết, không bán script giữ chỗ vé, săn sale, đơn khống, hưởng khuyến mại ảo — dù chỉ là "tự động bấm nút"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Crawler chỉ cào trang công khai không cần đăng nhập, không vượt chặn bot, không lấy dữ liệu cá nhân, không bán dữ liệu cào được
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Không nhận đơn làm app cờ bạc, lừa đảo, khiêu dâm; không dựng kênh thanh toán hộ; không mở khóa tài khoản bị phong
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Nghỉ việc thì bàn giao quyền truy cập, không xóa dữ liệu, không để cửa sau, không đổi mật khẩu khóa hệ thống — dù công ty còn nợ lương
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Nghỉ việc không mang theo mã nguồn, danh sách khách hàng, tài liệu kỹ thuật; không đưa lên ổ cá nhân; không dùng lại ở công ty mới
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Không chạy chương trình của mình trên máy, máy chủ hay camera của người khác, và không đào coin bằng máy công ty
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Không kiểm thử hệ thống của người khác khi chưa có văn bản cho phép: ý tốt và việc báo lại sau đó không xóa được hành vi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Báo lỗ hổng cho chủ hệ thống trước, và trước khi vá thì không đăng chi tiết, không phát hành công cụ khai thác, không đẩy dữ liệu ra nước ngoài
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Không bán tài khoản VPN, không dựng node hộ người khác: dùng VPN không phạm luật, nhưng mở đường truy nhập để thu tiền thì phải đăng ký và bạn chịu trách nhiệm về đường mình mở
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh sau khi nghỉ việc: chỉ đứng được bằng việc bảo vệ bí mật kinh doanh, không kèm tiền bồi hoàn hằng tháng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Code viết trong giờ làm trên máy công ty: quyền tài sản thường thuộc công ty, quyền đứng tên vẫn của bạn; dự án riêng phải làm bằng máy và thời gian của bạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Dùng code GPL để làm sản phẩm thì phải theo giấy phép: mở mã nguồn hoặc đổi giấy phép, đừng dựa vào "không ai quản"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Chỉ thu dữ liệu cá nhân thật sự cần cho nghiệp vụ, viết chính sách riêng tư đọc được, và xin đồng ý riêng khi đụng dữ liệu trẻ em
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Trang tin tổng hợp và mạng xã hội phải có giấy phép hoặc giấy xác nhận thông báo trước khi chạy, giữ nội dung tối thiểu 90 ngày và nhật ký tối thiểu 02 năm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Cung cấp AI cho công chúng: luật buộc tự phân loại rủi ro và thông báo trước khi chạy, chưa có thủ tục nộp hồ sơ thuật toán để xin phép
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Không phát hành công cụ tự động bỏ qua hay chặn quảng cáo của app khác: miễn phí vẫn có thể bị kiện
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Không dựng trạm trung chuyển bán lại API mô hình nước ngoài giá rẻ: chưa có án, nhưng bạn có thể gặp rủi ro về dữ liệu, hợp đồng, thuế và tiền khách trả trước.
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Không viết, không bán, không chia sẻ bản bẻ khóa, công cụ tạo khóa, hay bản "đã bẻ khóa"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Không nhận đánh DDoS, không bán hay cho thuê "test tải" để dội lưu lượng, và thua game cũng không đánh sập server đối thủ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Kinh doanh nhỏ: mở, vận hành, đóng cho đúng luật
Chương này dành cho người mở quán, mở xưởng, bán hàng online, nhận việc qua mạng — tức là tự mình đứng tên chịu trách nhiệm, khác với người đi làm thuê ở các chương trước. Câu hỏi trung tâm không phải "làm sao lãi", mà "nếu hỏng thì mất đến đâu": mất số tiền đã bỏ vào, hay mất cả nhà, cả tài sản gia đình, và trong vài trường hợp là mất tự do.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Điều dễ sai nhất ở Việt Nam là ba cái tên nghe giống nhau nhưng chịu trách nhiệm khác hẳn: hộ kinh doanh, công ty trách nhiệm hữu hạn, và hợp danh. Chỉ một trong ba loại đó giới hạn trách nhiệm ở phần vốn đã góp; hai loại còn lại lấy toàn bộ tài sản của người đứng tên ra trả. Chọn sai hình thức trước khi mở là sai lầm đắt nhất và cũng khó sửa nhất, vì muốn chuyển sang loại khác thì phải làm thủ tục riêng.
Về thang bằng chứng: 24 mục hạng B — mỗi mục đứng trên một điều luật hoặc nghị định có mức phạt, thời hạn hay điều kiện đọc được nguyên văn: Luật Doanh nghiệp 59/2020 (sửa bởi Luật 76/2025), Nghị định 168/2025, Nghị định 141/2026, Nghị định 15/2018, Nghị định 43/2017, Bộ luật Hình sự (Điều 174, 192, 193, 317), Bộ luật Lao động và Luật Phục hồi, phá sản 142/2025. 4 mục hạng C — mục 18 (đơn đặt hàng và lô nhỏ), 19 (rà danh mục hàng loạt), 22 (việc nằm ngoài quy trình), 24 (thuê người vận hành shop): đây là kinh nghiệm vận hành, Việt Nam không có quy định nào đo được, nên mục chỉ giữ một mốc kiểm được liên quan và nói rõ giới hạn đó.
Nhóm mục: Tiền bỏ vào và hình thức đứng tên: mục 1 (chỉ bỏ số tiền mất hết vẫn còn chỗ ở), 2 (bảo lãnh cá nhân), 3 (hộ kinh doanh và hợp danh trả bằng toàn bộ tài sản), 6 (chốt vốn điều lệ và hạn góp vốn) · Đứng tên hộ, nhượng quyền, giấy phép con: mục 4 (đứng tên hộ cổ đông), 5 (hợp đồng nhượng quyền), 7 (ngành có điều kiện) · Bán đồ ăn, nhãn hàng, lời quảng cáo: mục 8 (giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện), 9 (nhãn hàng), 10 (nói thực phẩm chữa bệnh), 11 (đường hình sự của nghề thực phẩm) · Thuế, hóa đơn, bị gọi điện đòi tiền: mục 12 (khai thuế đúng hạn), 13 (ngưỡng 1 tỷ), 14 (tự xưng cán bộ thuế) · Hợp đồng và người làm: mục 15 (đặt cọc khác trả trước), 16 (ký hợp đồng trước ngày đầu tiên), 17 (trả lương đúng hợp đồng) · Sản phẩm và nguồn hàng: mục 18 (đơn đặt hàng và lô nhỏ), 19 (rà danh mục hàng loạt), 20 (giữ hóa đơn từng lô nhập), 21 (hình ảnh trên bao bì) · Vận hành và rút lui: mục 22 (việc ngoài quy trình), 23 (giải thể hoặc phá sản), 24 (thuê người vận hành shop) · Báo cáo, gọi vốn, mặt bằng, góp vốn: mục 25 (báo cáo tài chính và quyết toán thuế), 26 (gọi vốn từ người quen), 27 (thuê mặt bằng), 28 (góp vốn với vài người)
1. Chỉ bỏ vào việc kinh doanh số tiền mất hết vẫn còn chỗ ở, không đụng tiền nhà, không vay để mở
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Không ký bảo lãnh cá nhân cho khoản vay của công ty, càng đừng để vợ hoặc chồng cùng ký
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Chọn đúng hình thức trước khi mở: hộ kinh doanh và hợp danh trả bằng toàn bộ tài sản, chỉ công ty trách nhiệm hữu hạn mới giới hạn ở phần vốn góp
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Không đứng tên hộ cổ đông, không nhận đứng tên công ty cho người khác
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Trước khi ký hợp đồng nhượng quyền: đọc kỹ, đòi bản giới thiệu về nhượng quyền, và biết rằng Việt Nam không có thời gian suy nghĩ lại do luật định
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Trước khi đăng ký: chốt tên, địa chỉ, ngành nghề, vốn điều lệ; hiểu đúng về thời hạn góp vốn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Ngành có điều kiện thì phải có giấy phép con trước khi hoạt động
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Bán đồ ăn: chế biến để bán và mở quán phải có giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện, bán hàng bao gói sẵn chỉ tự công bố, bán nông sản tươi sống thì không cần giấy
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Nhãn hàng: bắt buộc tên hàng, tên và địa chỉ người chịu trách nhiệm, xuất xứ, ghi bằng tiếng Việt; thiếu nội dung bắt buộc thì mức phạt chạy theo giá trị lô và nhân đôi với thực phẩm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Không nói thực phẩm chữa bệnh: nhãn, tờ rơi, bài đăng và lời nói trong buổi phát trực tiếp đều bị tính như nhau
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Đường hình sự của nghề thực phẩm: bán thịt từ con vật chết vì bệnh, bán hàng có chất cấm vượt ngưỡng, và làm hàng giả là thực phẩm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Có đăng ký kinh doanh là có nghĩa vụ khai thuế: khai đúng hạn, không có doanh thu vẫn phải thông báo, và ngưỡng 1 tỷ đồng không phải giấy miễn khai
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Hóa đơn chỉ lập theo giao dịch có thật; hộ kinh doanh dùng đúng ngưỡng 1 tỷ đồng để biết mình có bắt buộc dùng hóa đơn điện tử hay không
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Người tự xưng cán bộ thuế gọi điện đòi chuyển tiền vào tài khoản là lừa đảo; nộp thuế chỉ đi qua cổng dịch vụ công và kênh chính thức
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Hợp đồng mua bán: ghi "đặt cọc" khác "trả trước" về hậu quả pháp lý; ghi rõ số tiền phạt vi phạm; điều khoản trả chậm phải viết như một khoản cho vay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Nhận người vào làm: ký hợp đồng bằng văn bản trước ngày đầu tiên, nộp hồ sơ bảo hiểm xã hội trong 30 ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Trả lương đúng hợp đồng và đúng luật; tăng lương, cho vay, thưởng đều phải có giấy
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Bán trước rồi mới sản xuất: dùng đơn đặt trước và lô nhỏ để kiểm chứng có người mua, rồi mới bỏ tiền
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Mẫu thử xong thì rà danh mục sản xuất hàng loạt trước khi nhận đơn lớn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Mỗi lô nhập phải giữ hóa đơn và thông tin người bán; giá nhập thấp bất thường thì không nhập — nhân viên mua hàng giả cho công ty thì công ty và người đứng đầu cùng chịu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Hình ảnh trên sản phẩm, bao bì, tem, ảnh quảng cáo: tự làm hoặc mua bản quyền; đổi màu, thêm icon không phải là "đã đổi"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Làm đúng quy trình ở chỗ làm; việc tốt nằm ngoài quy trình thì hỏi trước ai chịu trách nhiệm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Kinh doanh thua thì rút đúng thủ tục: còn trả được nợ thì giải thể, mất khả năng thanh toán thì nộp đơn phá sản, đừng bỏ mặc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
24. Trước khi thuê người vận hành shop, mua khóa học mở shop hay làm "không cần tồn kho": hỏi rõ còn khoản nào phải trả thêm và doanh số đến từ đâu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
25. Nghĩa vụ báo cáo hằng năm: nộp báo cáo tài chính, quyết toán thuế, và báo khi thông tin đăng ký thay đổi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
26. Gọi vốn từ người quen: chỉ nói trực tiếp với người thân và nhân viên, không đăng công khai kêu gọi, không để người khác đi gọi tiếp
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
27. Thuê mặt bằng: kiểm trước xem địa chỉ đó có được kinh doanh ngành của bạn không
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
28. Góp vốn với vài người: trước khi mở phải có văn bản ghi ai góp gì, chia lãi thế nào, ai quyết, ai nhận lương, ra thì thế nào
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Cấp cứu: những phút quyết định
Chương này khác hẳn các chương trước ở chỗ không có thời gian tra cứu. Không ai đang đứng cạnh người bất tỉnh lại mở điện thoại đọc chương sách. Khi gặp tình huống cấp cứu, bạn cần nhớ: làm gì trước, gọi ai, đừng làm gì, và làm theo hướng dẫn phù hợp với hệ thống cấp cứu Việt Nam.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Khác biệt lớn nhất là số điện thoại. Ở Việt Nam: cấp cứu 115, công an 113, cứu hỏa và cứu nạn 114, cứu nạn cứu hộ trên biển và tìm kiếm cứu nạn 112. Những số cấp cứu của nước khác thì ở Việt Nam không phải số cấp cứu. Người đọc ghi nhớ sai số là mất luôn phần quan trọng nhất của chương.
Khác biệt thứ hai là cơ sở y tế: không phải bệnh viện nào cũng có đơn vị đột quỵ, có máy chụp cắt lớp, có huyết thanh kháng nọc rắn hay có khoa bỏng. Bạn cần biết loại cơ sở y tế nào có thể xử trí tình huống mình đang gặp.
Về thang bằng chứng: không mục nào ở chương này xếp hạng A, vì hướng dẫn cấp cứu là khuyến cáo chuyên môn chứ không phải chế tài có mức phạt, và Việt Nam chưa công bố thống kê kết cục cho từng tình huống. 46 mục hạng B — đứng trên văn bản của Bộ Y tế có số hiệu (quyết định, thông tư) hoặc hướng dẫn đã công bố của bệnh viện tuyến cuối. 3 mục hạng C — chỉ còn kinh nghiệm thực hành hoặc nguồn báo dẫn lời bác sĩ, và mục nào cũng nói rõ giới hạn đó trong Ghi chú.
Nhóm mục: Ngừng tim, đột quỵ, mắt, tim: mục 1 đến 7 · Đau dữ dội, máu tụ, huyết khối, chảy máu, vết cắn, bỏng: mục 8 đến 14 · Phản vệ, co giật, hạ đường huyết, điện, khí CO, ngộ độc, hóa chất: mục 15 đến 21 · Nắng nóng, cháy, đuối nước, hóc, lạc đường, hạ thân nhiệt: mục 22 đến 28 · Rắn cắn, động đất, thú rừng, sét, độ cao, ve, nước uống: mục 29 đến 35 · Bị đe dọa, ẩu đả, phơi nhiễm HIV, cứu người, vật đâm, gãy xương, xâm hại: mục 36 đến 42 · Trẻ nhỏ, rượu, đứt lìa, răng: mục 43 đến 48
1. Người lớn gục, gọi không tỉnh và không thở bình thường: gọi 115, ép tim và nhờ lấy máy sốc điện tự động
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Người già ngã, người nằm dưới đất: khom xuống gọi hỏi, gọi 115, đừng vội bế dậy
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Một bên miệng méo, một tay yếu, nói không rõ: gọi 115 ngay, đừng chờ, đừng tự chở bằng xe máy
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Chóng mặt đứng không vững, nhìn một thành hai, một bên mắt tối: xử như đột quỵ, gọi 115
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Một mắt tối như có màn che, dù vài phút tự hết: đi khám mắt ngay, đừng chờ sang hôm sau
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Mắt sưng đau, đỏ, nhìn đèn thấy quầng cầu vồng, đau đầu buồn nôn: đi khám mắt ngay trong ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Đau ngực thắt, bóp nghẹn kéo dài, hoặc kèm vã mồ hôi, buồn nôn, khó thở: gọi 115, không tự lái xe
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Đau dữ dội như bị xé, từ ngực chạy ra sau lưng xuống thắt lưng: gọi 115 và nói rõ "đau như bị xé"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Đau đầu dữ dội nhất đời, lên tới đỉnh trong vòng một giờ: đi cấp cứu, chụp cắt lớp vi tính sọ ngay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Người già đập đầu, vài tuần đến vài tháng sau đi loạng choạng, chậm chạp, ngủ nhiều, yếu nửa người: đi chụp cắt lớp vi tính sọ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Một chân đột nhiên sưng, căng, ấn đau: đi khám sớm; kèm khó thở hoặc đau ngực thì gọi 115 ngay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Chảy máu nhiều: ấn mạnh lên vết thương, nếu ở tay chân mà ấn không cầm được máu thì đặt dây ga rô, gọi 115
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Bị chó, mèo cắn hoặc cào rách da: rửa bằng nước và xà phòng 15 phút, tới cơ sở tiêm chủng tiêm vắc xin dại trong ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Bỏng: làm mát bằng nước sạch chảy 20 phút, không bôi kem đánh răng hay nước mắm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Nghi bị dị ứng nặng (phản vệ): gọi 115; dùng bút adrenalin đã được kê và hướng dẫn, không tự định liều từ ống thuốc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Người co giật ngã xuống: dọn vật cản, cho nằm nghiêng, bấm giờ, tuyệt đối không nhét thìa hay ngón tay vào miệng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Người đái tháo đường đột nhiên run rẩy, vã mồ hôi, nói không rõ: cho 15 gam đường, sau 15 phút kiểm lại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Có người bị điện giật: cắt cầu dao trước, dùng que khô gạt dây ra, tuyệt đối không kéo tay trần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Còi báo khí CO kêu, hoặc cả nhà cùng đau đầu buồn nôn: ra khỏi nhà trước, rồi mới gọi 115
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Uống nhầm chất tẩy rửa, thuốc trừ sâu hay thuốc chữa bệnh: không gây nôn, mang vỏ chai tới cơ sở có chống độc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Axit hoặc kiềm bắn vào người: cởi ngay quần áo nhiễm, rửa nước chảy nhiều, mắt thì banh mi ra rửa đủ lâu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Nắng nóng, chóng mặt buồn nôn, không ra mồ hôi hoặc lú lẫn: đưa ngay vào chỗ mát, cởi bớt áo, làm mát bằng nước, người lú lẫn thì không cho uống, gọi 115
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Người say nắng còn tỉnh: cho uống nước muối loãng hoặc dung dịch bù nước từng ngụm nhỏ, không uống ừng ực, không rượu, không nước ngọt đậm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
24. Cháy nhà: bò sát mặt đất, sờ mu bàn tay lên cửa trước khi mở, cửa nóng thì không mở, đi cầu thang bộ, ra rồi không quay lại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
25. Thấy người đuối nước: gọi người và gọi 115, đưa sào hoặc vật nổi, không tự nhảy xuống
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
26. Người hóc dị vật không nói được: từ 1 tuổi trở lên thì đứng sau lưng, 5 lần vỗ lưng xen 5 lần ấn bụng; ngã xuống thì ép tim
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
27. Lạc ở núi, rừng biên giới hay bãi biển vắng không có sóng: ở yên tại chỗ hoặc cạnh xe, báo vị trí trước, che nắng giữ ấm, tiết kiệm nước, không đi lung tung
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
28. Run rẩy, nói ngọng, đi loạng choạng là hạ thân nhiệt: thay quần áo ướt, ủ ấm, làm ấm từ thân trước, cho uống nước ấm, không rượu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
29. Bị rắn cắn: ngồi yên, tháo nhẫn và đồng hồ, tới cơ sở có huyết thanh kháng nọc; không rạch, không hút, không buộc ga-rô
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
30. Động đất: nhà đủ khả năng chịu động đất thì núp tại chỗ, nhà cũ dễ sập mà cửa cách vài bước thì ra ngoài
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
31. Gặp gấu, lợn rừng, đàn chó dại: không chạy, nghiêng người lùi chậm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
32. Giông sét khi ở ngoài trời: vào ô tô có mui cứng hoặc vào nhà, tránh đỉnh núi, cây đơn độc, mặt nước và vật kim loại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
33. Lên vùng cao: tăng dần độ cao chỗ ngủ, triệu chứng nặng lên thì xuống thấp, không cố chịu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
34. Bị ve bám: dùng nhíp mũi nhọn kẹp sát da kéo đều, không bôi dầu, không đốt
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
35. Nước ở ngoài trời phải đun sôi mới uống, sôi một phút là đủ ở độ cao thường gặp
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
36. Bị người lạ chặn đường đòi tiền ở nơi vắng: đưa tiền, không đánh lại, nhớ đặc điểm, thoát ra rồi gọi 113
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
37. Gặp một nhóm đang đánh nhau: lùi ra, không can, không đứng xem, không nhặt vũ khí; muốn báo thì lùi tới chỗ an toàn rồi gọi 113
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
38. Có nguy cơ phơi nhiễm HIV: tới cơ sở y tế trong 72 giờ, càng sớm càng tốt
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
39. Cứu người mà bị thương hoặc mất tiền: tìm người gây thiệt hại và dùng bảo hiểm, rồi làm hồ sơ khen thưởng theo quy định
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
40. Vật sắc như dao, thanh sắt, mảnh kính đâm vào người: ấn quanh vật để cầm máu, tuyệt đối không rút ra
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
41. Nghi gãy xương: không động vào chỗ gãy, nẹp giữ nguyên tư thế, chườm lạnh không quá 20 phút, không tự nắn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
42. Bị xâm hại tình dục: tới nơi an toàn rồi gọi 113; trước khi khám thì không tắm, không giặt quần áo, không dọn phòng; tới bệnh viện trong 72 giờ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
43. Trẻ dưới 1 tuổi hóc dị vật, khóc không ra tiếng: cho nằm sấp vỗ lưng 5 lần, lật lại ấn ngực 5 lần, lặp lại, không ấn bụng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
44. Trẻ dưới 1 tuổi không phản ứng, không thở bình thường: bật loa ngoài gọi 115, ép tim và thổi ngạt theo tỷ lệ 30 lần ép, 2 lần thổi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
45. Trẻ nuốt pin cúc áo, hoặc nuốt từ hai viên nam châm mạnh trở lên: đi ngay bệnh viện có nội soi, không đợi tự thải, không gây nôn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
46. Người say rượu: cho nằm nghiêng, có người trông liên tục, không để ngủ một mình; gọi không tỉnh, thở chậm hoặc không đều, co giật, người lạnh thì gọi 115
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
47. Ngón tay, ngón chân bị đứt lìa: ấn cầm máu, phần đứt bọc gạc ẩm cho vào túi kín, túi ngâm nước đá, tới bệnh viện có vi phẫu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
48. Răng vĩnh viễn bị rơi cả chiếc: cầm phần thân răng rửa nhẹ, đặt lại được thì đặt lại, không thì ngâm trong sữa, đi khám răng ngay; răng sữa thì không đặt lại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
49. Phân đen, dẻo, dính như hắc ín thì đi cấp cứu trong ngày; chóng mặt, vã mồ hôi hoặc nôn ra máu thì gọi 113 hoặc 115
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Những tài khoản và dữ liệu của bạn
Bạn cần bảo vệ cả quyền truy cập vào tài khoản lẫn dữ liệu cá nhân mà người khác đang giữ. Không có mục nào đòi bạn bỏ tiền lớn. Bạn cần dành thời gian làm ngay — mười phút bảo vệ tài khoản hôm nay giúp tránh vài tháng lo giấy tờ về sau.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Khi mất điện thoại, bạn cần chú ý thứ tự thực hiện các bước bảo vệ tài khoản. Mất điện thoại thì việc đầu tiên là khóa SIM, chưa phải đặt mật khẩu mới, vì nhiều tài khoản cho phép bạn đặt lại mật khẩu bằng tin nhắn gửi đến chính SIM đó. Làm sai thứ tự thì làm nhanh mấy cũng vô ích.
Ở Việt Nam, quyền của bạn nằm trong một luật mới. Từ ngày 01/01/2026, quyền đồng ý, quyền xem, quyền sửa, quyền xóa dữ liệu cá nhân không còn nằm trong nghị định về bảo vệ dữ liệu cá nhân nữa mà nằm trong Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 91/2025/QH15. Khi đòi các quyền này, bạn dựa vào luật đó, đừng dựa vào nghị định đã hết hiệu lực.
Về thang bằng chứng: không mục nào ở chương này xếp hạng A. Có nghiên cứu đo được tỷ lệ chặn của từng cách xác thực hai lớp, nhưng nó đo trên hệ sinh thái của một hãng và không có số liệu Việt Nam, nên mục về xác thực hai lớp dừng ở B. 10 mục hạng B đứng trên văn bản pháp luật Việt Nam có số hiệu. 2 mục hạng C chỉ là lời khuyên suy ra từ văn bản và cách dịch vụ vận hành, không có số đo, và Ghi chú nói rõ vì sao.
Nhóm mục: Đăng nhập và mật khẩu: mục 1 đến 4 · Thẻ, thiết bị lạ, nút đồng ý, quyền dữ liệu: mục 5 đến 8 · Khuôn mặt, dữ liệu cho AI, thuê bao đứng tên, đổi số: mục 9 đến 12
1. Mật khẩu đúng mà vẫn mất tài khoản: bật xác thực hai lớp, chọn cách xác nhận hiện trên máy thay vì tin nhắn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Một mật khẩu dùng cho mọi nơi: đặt mật khẩu riêng cho hộp thư, vì đó là chỗ lấy lại tất cả
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Điện thoại trong tay người khác: đặt mã khóa màn hình và mã PIN cho SIM, đừng để họ đọc được tin nhắn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Mất điện thoại: khóa SIM trước, rồi tới tài khoản ngân hàng, rồi mới đổi mật khẩu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Thẻ bị trừ tiền mà mình không mua: gọi khóa thẻ trước, rồi gửi yêu cầu tra soát bằng văn bản
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Vào mục thiết bị và ứng dụng bên thứ ba, đăng xuất máy lạ rồi thu hồi từng quyền truy cập
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Nút "đồng ý tất cả": gỡ dấu từng mục đích, chỉ giữ mục bạn thật sự dùng, và chụp lại màn hình
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Đòi xem, xin bản sao, sửa và xóa dữ liệu: gửi một email nêu đúng quyền và đếm ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Chuyển tiền cho người khác trên 10 triệu: ngân hàng buộc khớp khuôn mặt, đừng tìm dịch vụ "mở khóa"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Dán mã nguồn vào ô chat của dịch vụ AI: khóa bí mật và dữ liệu khách hàng coi như đã ra nước ngoài
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Mỗi năm một lần, tự tra xem mình đang đứng tên bao nhiêu thuê bao di động
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Đổi số điện thoại: giữ số cũ sống tới khi đổi xong ở ngân hàng và VNeID, rồi mới trả số
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Thuê và mua nhà
Với phần lớn người Việt, mua nhà là khoản chi lớn nhất trong đời, và giấy tờ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người mua. Trước khi ký, bạn cần biết phải kiểm tra những gì và có thể căn cứ vào điều khoản nào để yêu cầu bên kia khắc phục khi họ làm sai.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Nguyên tắc xuyên suốt: hãy kiểm tra giấy tờ và các điều khoản trước khi quyết định ký. Sau khi ký, nếu có tranh chấp, bạn cần giấy tờ, ảnh có ngày, tin nhắn còn lưu và biên lai chuyển khoản có nội dung để chứng minh sự việc. Vì vậy, khi thuê nhà, bạn cần ghi rõ thỏa thuận vào hợp đồng, chuyển khoản có ghi chú và giữ lại bản chính.
Khi kiểm tra giấy tờ nhà đất, bạn cần chú ý thứ tự kiểm tra. Với nhà đất, kiểm sai thứ tự có thể tốn tiền: nếu kiểm quy hoạch trước khi xác nhận người bán có quyền bán, bạn có thể mất hai ngày công mà không mua được nhà.
Về thang bằng chứng: cả 18 mục đều hạng B. Mỗi mục dựa trên điều khoản đọc được nguyên văn trong luật, nghị định hoặc thông tư có số hiệu. Không mục nào hạng A vì Việt Nam chưa công bố số liệu đo được kết quả của từng bước — ví dụ chưa có thống kê toàn quốc về tỷ lệ người thuê lấy lại được tiền cọc khi hợp đồng không ghi thời hạn trả. Không mục nào hạng C vì không mục nào phải dựa vào lời khuyên chung.
Nhóm mục: Thuê nhà và người thuê: mục 1 đến 5 · Giấy tờ trước khi ký: mục 6 đến 9 · Nhà hình thành trong tương lai: mục 10 đến 14 · Vay, phí và nhận nhà: mục 15 đến 18
1. Hợp đồng thuê chỉ ghi giá thuê: chép đủ mười một nội dung của Điều 163, nhất là tiền cọc và hạn trả cọc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Chủ nhà cắt điện, thay khóa để đuổi: gửi văn bản yêu cầu khôi phục và lập biên bản trước, đừng dọn đi trong đêm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Trả tiền cọc và tiền thuê: chỉ trả cho người đứng tên trên giấy chứng nhận hoặc người có giấy ủy quyền, và ghi rõ nội dung chuyển khoản
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Thuê phòng trong nhà chia phòng: hỏi tòa nhà đó có bao nhiêu căn hộ và xin xem giấy nghiệm thu phòng cháy trước khi đặt cọc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Nhà bị bán khi đang thuê: hợp đồng thuê đi theo nhà, chủ mới phải cho bạn ở tới hết hạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Ký trước khi xem sổ: mở trang thay đổi của Giấy chứng nhận, đối chiếu tên người ký, và hỏi thẳng chuyện thế chấp
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Trả tiền nhà: chuyển khoản vào tài khoản đứng tên người trong hợp đồng, ghi rõ trả cho hợp đồng nào, và giữ lệnh chuyển
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Mua qua sàn: tiền vào tài khoản chủ nhà hoặc chủ đầu tư, sàn chỉ đứng ở vai hỗ trợ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Nhà chia phòng: luật không đặt mét vuông tối thiểu cho phòng cho thuê, nhưng đặt điều kiện an toàn và mốc 20 căn hộ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Nhà hình thành trong tương lai: đặt cọc không quá 5%, thanh toán theo tiến độ, có thư bảo lãnh mới chuyển tiền
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Hợp đồng mẫu và phụ lục: in bản đã công khai ra, so từng dòng, và ký phụ lục cùng lúc với hợp đồng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Chậm bàn giao: mức phạt phải ghi theo ngày, và giữ lại 30% tới lúc nhận nhà
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Trước khi đặt bút: xem quy hoạch, xem giải chấp, xem văn bản đủ điều kiện bán
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Ký xong: kiểm tra thế chấp đã vào hồ sơ đất chưa, vì ghi rồi mới có hiệu lực với người thứ ba
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Lãi suất thả nổi: ghi công thức điều chỉnh vào hợp đồng trước khi ký, và xin cơ cấu lại trong mười ngày kể từ ngày đến hạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Vay ưu đãi nhà ở xã hội: thử Ngân hàng Chính sách xã hội trước khi ký hợp đồng vay thương mại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Phí quản lý chung cư: đòi khung giá của tỉnh và hóa đơn, và biết rằng cắt điện để ép đóng phí là cắt điện trái quy định
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Nhận nhà: đòi bốn loại giấy trước khi ký biên bản bàn giao, và tính hạn bảo hành từ ngày nghiệm thu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Bệnh mạn tính: sống tiếp thế nào
Một bệnh mạn tính không phải một cơn ốm dài hơn. Khi mắc bệnh mạn tính, bạn phải lặp lại nhiều việc mỗi ngày, mỗi tháng, trong nhiều năm, và phần lớn phải tự nhớ để làm. Bạn cần uống thuốc, đi khám đúng hẹn, ghi lại các chỉ số, và tìm hiểu những khoản chi phí được hệ thống y tế Việt Nam chi trả.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Điều đáng nói trước: ở Việt Nam, phần lớn cái làm bệnh mạn tính tốn tiền không phải là thuốc mà là đi lại và thời gian. Bảo hiểm y tế đã trả một phần lớn tiền khám và thuốc, nhưng để dùng được thì phải hiểu tuyến, hiểu giấy chuyển, hiểu mức hưởng. Một người không biết thủ tục trả nhiều hơn một người biết, dù cùng một bệnh và cùng một thẻ.
Bạn cần tuân thủ phương án điều trị bác sĩ đã chỉ định và hỏi bác sĩ trước khi muốn điều chỉnh. Bạn cần làm theo hướng dẫn điều trị, đi khám đúng hẹn và duy trì những thói quen nhỏ đã có bằng chứng giúp cải thiện sức khỏe. Khi cần biết liều thuốc hoặc ý nghĩa của ngưỡng xét nghiệm, bạn hãy hỏi bác sĩ để hiểu hướng dẫn nào áp dụng cho mình.
Về thang bằng chứng: 13 mục hạng B, mỗi mục đứng trên một văn bản của Bộ Y tế hoặc một luật đã mở nguyên văn. 1 mục hạng C là chỗ mà văn bản pháp luật không nói rõ, phải suy ra từ cách hệ thống vận hành. Không mục nào hạng A vì không có thống kê Việt Nam nào đo kết cục của từng việc làm trong chương — các nghiên cứu quốc tế được dẫn thì ghi rõ là nghiên cứu nước ngoài, và không mượn số của họ để nâng hạng.
Nhóm mục: Uống thuốc và đi khám: mục 1 đến 4 · Dùng bảo hiểm y tế cho đúng: mục 5 đến 8 · Biến chứng đái tháo đường: mục 9 đến 11 · Gút, viêm gan B, phổi tắc nghẽn: mục 12 đến 14
1. Uống thuốc đủ theo đơn: xin đơn dài ngày cho bệnh mạn tính đã ổn định, và lĩnh thuốc trong 5 ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Đi khám đúng hẹn: giữ đơn cũ, ghi chỉ số vào một cuốn sổ, và xin bản tóm tắt hồ sơ bệnh án
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Không bỏ thuốc để thử thực phẩm bảo vệ sức khỏe: đọc cụm từ bắt buộc trên nhãn và biết đơn thuốc không được ghi sản phẩm đó
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Tiêm chủng và khám sức khỏe định kỳ: người có bệnh mạn tính thuộc diện khám miễn phí ít nhất mỗi năm một lần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Đăng ký nơi khám ban đầu ở trạm y tế hoặc phòng khám gần nhà: mức hưởng tính theo cấp nơi bạn tới, không theo tỉnh
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Đơn thuốc ngoại trú: 30 ngày mỗi thuốc, bệnh mạn tính trong danh mục lên 90 ngày, và 5 ngày để lĩnh thuốc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Khám định kỳ ở trạm y tế xã: hưởng 100% chi phí, và trạm là nơi giữ hồ sơ bệnh mạn tính của bạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Kết quả xét nghiệm ở bệnh viện khác: xin bản tóm tắt hồ sơ bệnh án, và biết rằng chỉ một danh mục được công nhận
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Biến chứng mắt: khám đáy mắt theo mốc của từng típ đái tháo đường, không chờ tới lúc nhìn mờ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Bệnh thận: mỗi năm một lần xét nghiệm albumin trong nước tiểu, và mốc 3 tháng để gọi là bệnh thận mạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Bàn chân: cởi tất để bác sĩ xem cả hai bàn chân mỗi lần khám, và mốc tái khám tính theo mức nguy cơ loét
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Gút: acid uric trên 420 ở nam (nữ có ngưỡng riêng) mới là ngưỡng gợi ý, còn mục tiêu điều trị lại thấp hơn ngưỡng đó
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Viêm gan B: xét nghiệm HBsAg một lần, rồi giữ nhịp tầm soát ung thư gan theo đúng việc đang điều trị hay chưa
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD): hít đúng bốn bước, và tập phục hồi chức năng đủ 6–8 tuần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Trong nhà có người cao tuổi
Chương này nói về một việc mà phần lớn người Việt phải làm một lần trong đời: đứng giữa cha mẹ già và hệ thống giấy tờ. Ba thứ đi cùng nhau và không thể tách: giấy tờ, tiền, và người chịu trách nhiệm khi ông bà không còn tự quyết được nữa.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Nguyên tắc xuyên suốt: mọi thứ phải làm khi ông bà còn minh mẫn. Di chúc, ủy quyền, chỉ định người giám hộ, mật khẩu tài khoản — tất cả những việc này chỉ làm được khi người ta còn minh mẫn, nên đừng chờ tới lúc không còn ký được. Làm muộn một tuần có thể phải đi con đường dài hơn nhiều: giám hộ theo quyết định của tòa, kéo dài hàng tháng.
Điểm thứ hai, ít người nghĩ tới: phần lớn rủi ro không đến từ bệnh mà đến từ tiền. Ở Việt Nam, người cao tuổi là một trong những nhóm bị nhắm tới nhiều nhất bởi các hình thức huy động tiền có tổ chức bài bản — mời hội thảo, tặng quà, cam kết lãi cao, rồi mất trắng. Chốt đầu tiên về tiền nằm ở mục 4: tiền của ông bà phải nằm ở nơi rút ra cần hai người.
Về thang bằng chứng: cả 12 mục hạng B. Mỗi mục đứng trên một văn bản đã mở nguyên văn — Bộ luật Dân sự, Luật Bảo hiểm xã hội, nghị định về trợ giúp xã hội, thông tư của Ngân hàng Nhà nước, quyết định của Bộ Y tế. Không mục nào hạng A vì không có nghiên cứu Việt Nam nào đo được kết cục của từng việc làm; cũng không mục nào hạng C vì cả 12 mục đều có câu chữ đọc được, không phải suy luận từ cách hệ thống vận hành.
Nhóm mục: Giấy tờ khi ông bà còn minh mẫn: mục 1 đến 4 · Tiền và các hình thức huy động tiền: mục 5 đến 6 · Chăm sóc thân thể: mục 7 đến 9 · Nhà dưỡng lão, nghỉ chăm cha mẹ, sa sút trí tuệ: mục 10 đến 12
1. Ủy quyền: làm giấy khi ông bà còn ký được, ghi rõ việc được làm và ghi rõ thời hạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Di chúc: viết khi còn minh mẫn, bản sau thay bản trước, và công chứng không khóa di chúc lại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Giám hộ: khi ông bà không còn tự quyết thì phải có quyết định của tòa, và phần chuẩn bị làm được từ trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Tiền dưỡng già: một tài khoản hai tên mở ở quầy, nguyên tắc mọi lệnh phải có cả hai, và một câu từ chối tập sẵn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Huy động vốn lãi cao: bốn câu kiểm được trước khi ông bà đưa tiền
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Khi ông bà mất khả năng tự chăm: 540.000 đồng, thẻ bảo hiểm y tế, và hợp đồng ủy nhiệm chăm sóc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Loét do nằm lâu: nhìn da ở ba chỗ xương lồi mỗi ngày, và trở mình theo giờ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Đục thủy tinh thể: chỉ định mổ tính bằng việc mắt còn làm được gì, không bằng một con số thị lực
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Dắt chó và chấn thương: một tay giữ dây, và ngã ở tuổi 60 thì đi chụp phim ngay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Nhà dưỡng lão: tra cơ sở trong danh sách đang hoạt động, và đọc hợp đồng theo mẫu trước khi ký
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Nghỉ chăm cha mẹ ốm: dùng phép năm hoặc thỏa thuận nghỉ không lương, vì bảo hiểm xã hội chỉ trả khi chính bạn ốm hoặc chăm con nhỏ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Sa sút trí tuệ: quên gần, lạc đường, giảm chức năng là việc phải đi khám, không phải "lẫn tuổi già"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Nuôi con: tiền bạc và thời gian
Câu hỏi trong tên chương nghe như bài toán tiền, nhưng người ta thật ra hỏi hai câu khác nhau, và trộn chúng lại thì không trả lời được câu nào. Câu thứ nhất là có nuôi nổi không — chuyện tiền và thời gian, trả lời được bằng con số. Câu thứ hai là có muốn không — chuyện riêng, không có con số nào trả lời hộ.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Bạn có thể tính tiền và thời gian để biết mình có nuôi nổi con không; chuyện có muốn hay không là quyết định riêng.
Phần lớn người Việt tính thiếu hai khoản. Một là các khoản đã được pháp luật trả thay mình — trợ cấp, nghỉ có lương, giảm trừ thuế, bảo hiểm y tế miễn phí cho trẻ dưới 6 tuổi — tính đủ thì thấy rõ phần nào gia đình thật sự phải tự lo. Hai là thời gian bị chiếm, thứ không mua bằng tiền và là khoản đắt nhất với người có thu nhập cao.
Về thang bằng chứng: cả 7 mục hạng B. Mỗi mục đứng trên một văn bản đã mở nguyên văn — Luật Bảo hiểm xã hội, Bộ luật Lao động, nghị định về mức tham chiếu, nghị định về giảm trừ gia cảnh — và mọi phép nhân ra đồng đều ghi rõ căn cứ. Không mục nào hạng A vì không có nghiên cứu Việt Nam nào đo kết cục của việc có con, và không mục nào hạng C vì cả 7 mục đều có câu chữ đọc được. Con số chi phí nuôi con mà nhiều bài viết truyền nhau thì chương này không dùng, vì không có nguồn chính thức nào công bố.
Nhóm mục: Những khoản pháp luật trả thay: mục 1 đến 3 · Thời gian và ba giai đoạn chi phí: mục 4 đến 7
1. Năm khoản pháp luật trả thay khi sinh con, và mức đang áp dụng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Nghỉ thai sản: 06 tháng, con thứ hai 07 tháng, và 05 đến 14 ngày của người cha
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Mang thai không phải lý do để bị sa thải, cắt lương hay đổi sang việc xấu hơn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Thời gian bị chiếm: sáu tháng của mẹ, 05 đến 14 ngày của cha, và phần không ai trả
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Ba giai đoạn chi phí: 0–3 tuổi, chín năm bắt buộc, và phần sau bắt buộc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Sinh vì cha mẹ, vì hôn nhân, vì dưỡng lão: ba kỳ vọng và chỗ pháp luật không hứa thay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Tuổi sinh và việc đi khám: mốc 35, gói sàng lọc bốn bệnh, và phần không có số
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Đang làm, nghỉ việc, và tai nạn lao động
Chương này là chương dài nhất trong sách vì nó gom ba thứ mà người lao động Việt Nam va vào nhiều nhất: tiền làm thêm và ngày phép, tiền khi bị cho nghỉ, và tai nạn lao động. Cả ba đều có luật rõ ràng, và cả ba đều là chỗ mà người sử dụng lao động có lợi thế thông tin.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Nguyên tắc chung, đúng cho gần hết 24 mục: luật Việt Nam đặt mức sàn, không đặt mức trần có lợi cho bạn. Thỏa thuận trong hợp đồng thấp hơn luật thì phần thấp hơn đó vô hiệu, không phải "hai bên đã đồng ý". Nhưng để đòi được, phải có bằng chứng — và bằng chứng phải lấy trước khi mất quyền truy cập vào hệ thống của công ty.
Điều khác biệt so với cách hiểu phổ biến: ở Việt Nam thời hiệu đòi tiền lương, tiền bảo hiểm ngắn hơn nhiều người tưởng, và một số khoản không thể đòi qua trọng tài mà phải qua tòa. Chương dẫn cả hai con đường thay vì chỉ nói "đi kiện".
Về thang bằng chứng: cả 24 mục hạng B. Mỗi mục đứng trên một văn bản đã mở nguyên văn — Bộ luật Lao động, Nghị định 145/2020, Luật An toàn vệ sinh lao động, Luật Bảo hiểm xã hội, và nghị định xử phạt đang hiệu lực. Không mục nào hạng A vì không có nghiên cứu Việt Nam nào đo kết cục của việc đòi đúng quyền, và không mục nào hạng C vì cả 24 mục đều có câu chữ đọc được. Mức phạt hành chính trong các mục lấy theo nghị định xử phạt vừa được sửa năm 2026.
Nhóm mục: Tiền làm thêm và tiền khi bị cho nghỉ: mục 1 đến 6 · Giữ chứng cứ và an toàn thân thể: mục 7 đến 12 · Tai nạn lao động và giấy tờ khi ra đi: mục 13 đến 18 · Hợp đồng, bảo hiểm, và điều chuyển: mục 19 đến 24
1. Làm thêm giờ: ba mức 150%, 200%, 300% và ba cái trần quyết định số tiền
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Phép năm: 12, 14, 16 ngày, thêm 01 ngày mỗi 05 năm, và không có mức 300% nào để quy đổi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Thử việc: 180, 60, 30, 6 ngày, ít nhất 85% lương, và chỉ một lần cho một công việc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Bị cho nghỉ: nửa tháng lương mỗi năm, hoặc một tháng mỗi năm với sàn 02 tháng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Ba con đường cho nghỉ hợp pháp: không đáp ứng, ốm dài, và thay đổi cơ cấu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Cho nghỉ trái luật: nhận lại việc, 02 tháng lương, và 01 năm để kiện
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Đừng ký "đơn xin nghỉ vì lý do cá nhân" khi người đưa tờ đơn là người muốn bạn đi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Giữ chứng cứ trước khi rời: bảng lương, chấm công, quyết định, và một lá đơn yêu cầu bản sao
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Khám sức khỏe định kỳ và khám phát hiện bệnh nghề nghiệp: 06 tháng một lần với nghề độc hại, và kết quả phải đến tay bạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Quyền từ chối công việc không bảo đảm an toàn: được trả đủ lương, nhưng phải báo ngay và đúng người
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Khai báo tai nạn lao động: báo ngay trong ngày, không chờ đủ giấy tờ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Cấp cứu trước, giấy tờ sau: không ai được bắt người bị nạn chờ thủ tục
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Đơn vị không đóng bảo hiểm tai nạn: chế độ vẫn còn, chỉ đổi người trả
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Giám định mức suy giảm: 5% là ngưỡng, và mỗi 1% đổi thành tiền
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Chết do tai nạn lao động: bốn khoản tiền, và khoản thứ tư hay bị bỏ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Bị bắt nạt ở nơi làm việc: ghi lại trước, rồi chọn cửa
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Giấy xác nhận thôi việc: 14 ngày, và ba thứ phải đòi cùng lúc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Thuế với trợ cấp thôi việc: phần đúng luật không tính, phần thêm thì tính
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Đổi tỉnh, đổi việc: giữ thời gian đóng, đừng rút bảo hiểm xã hội một lần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Hợp đồng lao động: ký bằng văn bản trước ngày làm việc đầu tiên, và giữ một bản trong tay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Đơn vị không đóng bảo hiểm: kiểm sổ mỗi quý và đòi bằng văn bản, mức phạt đang áp dụng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng lao động: ba khoản được trừ và trần 30% lương tháng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Điều chuyển công việc và giảm lương: 60 ngày, 85%, và 30 ngày giữ lương cũ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
24. Làm qua công ty cho thuê lại: 12 tháng, ký quỹ 2 tỷ, và 20 công việc được phép
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
25. Ký hợp đồng lao động thì cầm về một bản; lỡ ký trên tờ còn trắng thì ngay hôm đó nhắn tin yêu cầu điền đủ và giao bản cho mình
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Chăm trẻ sơ sinh: mười bảy việc có mốc kiểm được
Chương này khác mọi chương trước ở một điểm quan trọng: nhiều mốc an toàn trong đây không nằm trong văn bản Việt Nam. Chúng là khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới và của các hội nhi khoa, rồi được Bộ Y tế tiếp nhận vào hướng dẫn chuyên môn — nhưng không phải điều luật, không có số hiệu để trích, và không có mức phạt cho ai làm sai.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Vì vậy mỗi mục phải nói rõ nó đứng trên ba loại nền nào: văn bản Việt Nam (tiêm chủng, bảo hiểm, hồ sơ), hướng dẫn chuyên môn (vàng da, sốt, dinh dưỡng — còn an toàn giấc ngủ thì Bộ Y tế mới buộc tư vấn cho cha mẹ, chưa chốt tư thế nào), hay khuyến cáo quốc tế chưa được nội luật hóa (pha sữa, vitamin D, dị ứng đậu phộng). Ba loại này không có cùng sức nặng, nên đừng đọc mọi câu trong chương như câu "luật quy định".
Nguyên tắc đứng trên cả ba loại: khi có dấu hiệu nguy hiểm, đi khám — không chờ đủ giấy tờ, không tự xử lý ở nhà. Không mục nào khuyên trì hoãn việc đi viện, và liều ghi trong các mục không phải để gia đình tự dùng thuốc cho trẻ.
Về thang bằng chứng: 10 mục hạng B, 7 mục hạng C, không mục nào hạng A. B là chỗ có văn bản Việt Nam đọc được — tiêm chủng, sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ nhỏ, bảo hiểm y tế. C là chỗ Việt Nam chưa nội luật hóa: tư thế ngủ an toàn, pha sữa công thức, mật ong, vitamin D, dị ứng đậu phộng — những mục này đứng trên khuyến cáo của WHO, của hội nhi khoa Hoa Kỳ và của cơ quan y tế dự phòng, và sách ghi rõ như vậy thay vì gán cho một văn bản Việt Nam không nói điều đó. Không mục nào hạng A vì không có nghiên cứu Việt Nam nào đo kết cục của từng việc làm này.
Nhóm mục: An toàn giấc ngủ và ăn uống: mục 1 đến 6 · Tiêm, sốt, và đồ dùng: mục 7 đến 12 · Vàng da, thiếu chất, và nước tắm: mục 13 đến 17
1. Ngủ an toàn: nằm ngửa, mặt phẳng cứng, cùng phòng nhưng khác giường
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Mũi vắc xin viêm gan B trong 24 giờ đầu: miễn phí, và phải hỏi trước khi ra viện
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Lịch tiêm chủng mở rộng và tiêm bù: lịch đã đổi, trễ thì tiêm bù chứ không tiêm lại từ đầu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Bú mẹ hoàn toàn 6 tháng, ăn bổ sung từ 6 tháng, bú tiếp đến 24 tháng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Pha sữa công thức: nước không dưới 70 °C, dùng trong 2 giờ, không hâm lại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Không cho trẻ dưới 1 tuổi ăn mật ong, kể cả khi trẻ ho
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Tiêm vitamin K: một mũi trong ngày đầu, và câu hỏi phải hỏi trước khi rời viện
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Sốt ở trẻ dưới 3 tháng: 38°C là đi khám ngay, kể cả khi trẻ vẫn bú
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Không rung lắc trẻ: đặt trẻ xuống rồi ra khỏi phòng, thay vì lắc cho nín
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Chọn tã: cỡ theo cân nặng, và đừng tin dấu “đạt chuẩn” trên bao
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Đồ dùng lớn: mượn trước, cũ sau, mới sau cùng — trừ ghế ô tô
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Dị ứng đậu phộng: trẻ chàm nặng hoặc đã dị ứng trứng không tự cho ăn ở nhà, và cũng đừng tránh cả đời
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Vàng da sơ sinh: bốn dấu hiệu đi viện trong ngày, không chờ thêm hôm nào
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Mẹ đang ăn chay khi mang thai và cho con bú: B12 là chỗ hụt, và bữa ăn dặm phải có đạm động vật
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Xe tập đi có bánh: Việt Nam không cấm bán, nhưng khuyến cáo nhi khoa là không dùng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Vitamin D: 400 đơn vị mỗi ngày, và đừng tự tăng liều
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Nước tắm: pha lạnh trước rồi mới thêm nóng, và thử bằng khuỷu tay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Ra nước ngoài: giấy tờ, tiền, và chỗ dựa khi có chuyện
Chương này có một khác biệt lớn so với phần còn lại của sách: ở nước ngoài, phần lớn cơ chế bảo vệ bạn không nằm trong tay Việt Nam. Cơ quan đại diện Việt Nam làm được một số việc rất cụ thể — cấp lại giấy tờ, thông báo cho gia đình, giới thiệu luật sư, thăm người bị giam — và không làm được những việc mà nhiều người tưởng: không trả tiền phạt, không bảo lãnh ra khỏi nhà giam, không can thiệp vào bản án của nước sở tại, không ứng tiền nếu không có đặt cọc, bảo lãnh hoặc cam kết hoàn trả.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Vì vậy chương viết theo hướng: mỗi mục nêu cả cái làm được và cái không làm được, thay vì chỉ nói "hãy gọi cứu". Người đọc cần biết trước khi lên máy bay, không phải lúc đang bị giữ ở sân bay.
Ba khoản tiền và giấy tờ được nhắc nhiều lần vì chúng là chỗ mất tiền thật: hạn mức mang ngoại tệ khi xuất nhập cảnh, bảo hiểm có điều khoản vận chuyển y tế, và hợp đồng đưa người đi làm việc ở nước ngoài.
Về thang bằng chứng: cả 13 mục hạng B. Mỗi mục đứng trên văn bản đã mở nguyên văn — luật xuất nhập cảnh, luật cơ quan đại diện, thông tư của Ngân hàng Nhà nước về mang ngoại tệ, nghị định về hải quan và kiểm dịch, luật về người lao động đi làm việc ở nước ngoài. Không mục nào hạng A vì không có thống kê Việt Nam nào đo được kết cục của việc chuẩn bị đúng hay sai trước khi ra nước ngoài, và không mục nào hạng C vì cả 13 mục đều có câu chữ đọc được. Chỗ nào phải viết "Việt Nam không có cơ chế tương đương" thì đó là kết quả của một phép kiểm phủ định, không phải suy đoán.
Nhóm mục: Trước khi đi và chỗ dựa khi có chuyện: mục 1 đến 5 · Tiền, giấy tờ, và dịch vụ: mục 6 đến 9 · Mang đồ qua cửa khẩu: mục 10 đến 13
1. Trước khi mua vé: tra khuyến cáo của Bộ Ngoại giao, kiểm hạn hộ chiếu và thị thực, vì cửa khẩu không chặn bạn chỉ vì nước đến nguy hiểm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Lưu số trực bảo hộ công dân vào ba chỗ, và lưu cả số của cơ quan đại diện nước mình đến
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Cơ quan đại diện làm được gì và không làm được gì: mười một việc họ không làm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Bảo hiểm ra nước ngoài: đọc hai dòng là giới hạn trách nhiệm và điều khoản vận chuyển y tế
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. "Việc nhẹ lương cao": kiểm giấy phép, trần tiền dịch vụ, và hợp đồng trước khi đưa hộ chiếu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Mang tiền mặt qua cửa khẩu: ngưỡng phải khai và ngưỡng phải có giấy xác nhận là hai chuyện khác nhau
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Sao lưu hộ chiếu và visa: hai ngày để báo mất, và ba mốc thời gian khi làm lại ở nước ngoài
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Giấy phép lái xe quốc tế: chỉ bản theo Công ước Viên mới có giá trị, và thông tư cũ đã bị thay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Thuê làm visa, du học, định cư: chỗ có giấy phép tra được, chỗ không có thì đọc hợp đồng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Không cho mượn hộ chiếu, không cho người lạ dùng tên mình làm thủ tục xuất nhập cảnh
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Trước khi đi, gửi lịch trình và số hộ chiếu cho một người ở nhà, rồi thống nhất nhịp báo tin
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Mang thuốc theo người: ra nước ngoài theo luật nước đến, vào Việt Nam theo hạn mức 7 ngày và 10 ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Mang đồ ăn về nước: đồ tươi sống hay mới sơ chế thì đừng mang, đồ chế biến sẵn không quá 5 kg mới được miễn kiểm dịch
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Nghỉ ngơi và giải trí: chỗ nào an toàn, cách nào hạ được căng thẳng
Khi nghỉ ngơi và giải trí, bạn cần tính riêng chuyện an toàn và chuyện giảm căng thẳng. Việc thứ nhất là chuyện an toàn: vào quán karaoke, quán bar, phòng trò chơi thì trước khi ngồi xuống phải nhìn cái gì, và ai chịu trách nhiệm nếu chỗ đó cháy. Câu thứ hai là chuyện căng thẳng: khi buồn chán, lo âu, mất ngủ thì việc gì thật sự hạ được nó, việc gì chỉ làm mình thấy dễ chịu trong lúc làm.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: 3 mục hạng A, 9 mục hạng B, không mục nào hạng C. Ba mục A có bằng chứng mạnh nhất chương: bài tập thể dục cho trầm cảm (phân tích gộp 218 thử nghiệm ngẫu nhiên), thiền chánh niệm so với thuốc chống lo âu (thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên người đã được chẩn đoán), và mũ bảo hiểm khi đi xe đạp điện (luật Việt Nam có mức phạt đọc được nguyên văn, cộng số đo chấn thương đầu). Chín mục B là chỗ có văn bản, nghiên cứu theo dõi hoặc một thử nghiệm nhỏ đọc được, nhưng bằng chứng chưa đủ mạnh trên kết cục đó. Chương này không có mục C vì cả chín mục ấy đều có ít nhất một văn bản hoặc một phân tích gộp làm chỗ dựa — nhưng đừng đọc chữ A hay B thành "chắc chắn": với ba mục về tâm trạng, bằng chứng đều có giới hạn, và ở mục 6 chính các tác giả tự xếp mức chắc chắn là thấp.
Về bối cảnh Việt Nam: mười hai mục của chương này không chia đều cho hai câu trên. Phần an toàn đứng trên văn bản pháp luật, nên đọc kỹ số điều và mức phạt. Phần căng thẳng dựa trên nghiên cứu quốc tế, vì Việt Nam chưa có nghiên cứu nào đo việc đi bộ, thiền hay gặp bạn bè làm giảm triệu chứng trầm cảm đến mức nào. Chỗ nào luật Việt Nam không có cơ chế như vậy thì chương ghi rõ là không có.
Nhóm mục: An toàn nơi ăn chơi: mục 1 đến 4 · Chỗ chơi và ba cách hạ căng thẳng: mục 5 đến 8 · Người xung quanh, không gian xanh, và hai thứ phải cẩn thận: mục 9 đến 12
1. Vào quán karaoke hay bar thì nhìn lối thoát hiểm trước, cửa bị khóa thì đổi quán
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Gọi món thì xin bảng giá trước: bán cao hơn giá đã niêm yết là vi phạm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Trong quán có người mời thử "đồ" thì đứng dậy đi, đừng ngồi lại xem
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Không nhận đồ ăn, điếu hay pod từ người lạ; ly đã rời mắt thì đổi ly khác
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Phòng giải đố, nhà ma: hỏi lối ra thứ hai trước khi trả tiền
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Người đủ tiêu chuẩn trầm cảm: đi bộ nhanh hoặc chạy, tính trung bình trong các nghiên cứu thì hiệu quả tăng theo cường độ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Đã được chẩn đoán lo âu: trong một thử nghiệm, khóa chánh niệm 8 tuần có người dạy không kém thuốc escitalopram, nhưng đừng tự ngừng thuốc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Muốn có một bài thở hạ căng thẳng: 5 phút thở kiểu "thở dài có chủ ý" mỗi ngày, bài báo đo kết quả sau 28 ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Giữ việc gặp người khác đều đặn, đừng đợi buồn mới tìm ai
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Chọn chỗ ở thì tính mảng xanh quanh nhà, nhưng đừng tưởng đi công viên là tăng thọ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Đã uống rượu thì đừng xông hơi, đừng ngâm bồn nóng, về nhà cũng đừng tắm nước nóng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Đạp xe, xe đạp điện, patin, trượt ván: đội mũ bảo hiểm, đừng đội mũ rởm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Từ 65 tuổi, nuôi một sở thích và duy trì đều; đừng lấy nó thay cho điều trị trầm cảm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Học gì thì đáng: trường nghề, chứng chỉ, và cách học
Chương này dài nhất về số mục vì nó gộp bốn câu hỏi khác hẳn nhau, mà ở Việt Nam người ta hay hỏi lẫn: học tiếp hay đi làm, học nghề gì, chứng chỉ nào có giá, và học thế nào cho nhớ. Bốn câu này có bốn loại chỗ dựa khác nhau, nên đọc mục nào cũng phải nhìn dòng "Mức bằng chứng" trước khi tin con số.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: 7 mục hạng A, 14 mục hạng B, 4 mục hạng C. Bảy mục A gần như đều nằm ở nhóm cách học (mục 14 đến 19) và một mục ở nhóm lợi tức học vấn (mục 7) — đó là những chỗ có thử nghiệm ngẫu nhiên hoặc phân tích gộp đọc được, nhiều thử nghiệm, kết quả cùng chiều. Mười bốn mục B là chỗ có văn bản Việt Nam hoặc số liệu dân số đọc được nhưng không có thử nghiệm: biết luật phạt bao nhiêu, biết bao nhiêu phần trăm dân số có bằng đại học, nhưng không ai đo được "học nghề này thì đời mình khá hơn bao nhiêu". Bốn mục C là bốn chỗ thành thật nhất của chương: có bằng thì thu nhập chênh bao nhiêu, nghề nào đang thiếu người, một khóa ngắn đưa được ai vào vị trí nào, và học tiến sĩ có đáng không — cả bốn đều là câu hỏi đúng mà Việt Nam chưa có số để trả lời, nên chương nói thẳng là chưa có thay vì lấy số nước khác.
Về bối cảnh Việt Nam: phần nói về giáo dục, học phí, chứng chỉ và chức danh nghề nghiệp đứng trên văn bản Việt Nam và đọc được số điều. Phần nói về cách học — tự kiểm tra, giãn thời gian, trộn dạng bài — đứng trên thử nghiệm tâm lý học quốc tế, vì Việt Nam chưa có thử nghiệm nào so sánh hai cách học trên học sinh Việt Nam. Phần nói về lợi tức của việc học thêm một năm cũng vậy: con số là trung bình toàn cầu, không phải số của Việt Nam.
Nhóm mục: Học tiếp hay đi làm: mục 1 đến 6 · Chứng chỉ, kỹ năng, chỗ được hỗ trợ: mục 7 đến 12 · Cách học cho nhớ: mục 13 đến 19 · Chức danh và các bậc học sau: mục 20 đến 25
1. Dưới 16 tuổi vẫn được đi làm, nhưng chỉ việc nhẹ hoặc việc luật cho phép theo từng nhóm tuổi: thuê sai bị phạt tới 150 triệu đồng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Mỗi năm đi học chính quy thêm đi kèm nguy cơ tử vong của người lớn thấp hơn trung bình khoảng 1,9%
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Trước khi nói bằng đại học mất giá, nhìn cơ cấu: khoảng 11,6% dân số từ 15 tuổi trở lên có bằng đại học trở lên
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. "Không có tiền học" thường là tính thiếu ba tầng: trần học phí, miễn giảm, và vay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Trượt công lập không phải hết đường: từ năm 2026 có thêm chương trình trung học nghề
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. "Đi làm sớm ba năm" lời hay lỗ: viết ra ba con số trước khi quyết
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Mốc để so các khóa học: thêm một năm đi học, thu nhập của chính người học cao hơn khoảng 9%
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Trả tiền cho một tấm chứng chỉ thì hỏi trước ba câu: ai cấp, theo văn bản nào, tra được ở đâu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Học có người trả tiền hộ: quỹ thất nghiệp trả tới 4,5 triệu đồng một khóa, cộng 50.000 đồng mỗi ngày học
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Chọn việc khó bị máy thay: việc phải dùng tay, việc phải ra hiện trường, việc phải quyết tại chỗ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Kỹ năng có bậc mới lên được giá: khung 8 bậc, chứng chỉ kỹ năng nghề, và cái bậc chỉ có trong khối nhà nước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Đừng lấy tin "lương cao" làm bằng chứng thiếu người: hỏi trung tâm dịch vụ việc làm ở tỉnh
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Chọn khóa ngắn theo một câu hỏi: học xong có vị trí cụ thể nào để nộp đơn ngay không
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Học xong một bài thì gấp sách lại tự trả lời, đừng mở ra đọc lại ngay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Cùng chừng ấy giờ, chia ra nhiều ngày thay vì học một mạch
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Đừng lấy tô màu, gạch chân và đọc lại làm cách học chính
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Trộn vài dạng bài vào nhau, nhưng chỉ với loại nội dung cần phân biệt dạng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Đừng chia người học thành kiểu nhìn, kiểu nghe rồi dạy theo kiểu đó
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Tự ra đề theo đúng cách mình sẽ phải dùng, không chỉ đọc lại cho thuộc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Trước khi tính chuyện lên hạng, xác định đúng vị trí việc làm và bậc nghề nghiệp của mình
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Chứng chỉ kế toán phải thi, và thi đạt chưa đủ để mở dịch vụ kế toán
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
22. Mua bằng giả, dùng bằng giả là tội hình sự; thuê người viết luận rồi dùng kết quả đó cũng có thể kéo theo rủi ro pháp lý
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
23. Có bậc, có chức danh không đồng nghĩa với tăng lương
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
24. Học thạc sĩ: trần học phí tính được, còn khoản tăng thu nhập thì phải tự cân
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
25. Học tiến sĩ: chỉ cân nhắc khi nghề bạn nhắm tới ghi rõ yêu cầu tiến sĩ.
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
24. Đi khám: đúng cấp, đúng giấy, và không phải đưa phong bì
Nếu bạn sắp đi khám hoặc vừa đi khám về, chương này trả lời bốn câu hay bị trộn vào nhau: khám ở cấp nào thì được bảo hiểm trả nhiều hơn, giấy tờ nào phải tự giữ, quyền gì có ngay tại quầy, và chỗ nào ở Việt Nam chưa có cơ chế để đòi.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: không mục nào hạng A, 12 mục hạng B, 3 mục hạng C. Chương này không có mục A vì không có thử nghiệm ngẫu nhiên nào đo "đi khám đúng tuyến thì khỏe hơn bao nhiêu" — chuyện đúng tuyến là chuyện tiền và thủ tục, đo được bằng văn bản chứ không bằng thử nghiệm. Mười hai mục B là chỗ câu chữ của luật đọc được nguyên văn: mức hưởng theo cấp, quyền sao chụp hồ sơ, nghĩa vụ cấp cứu, giá dịch vụ. Ba mục C là ba chỗ chưa ai đo được kết cục: giám định thương tật theo bảng tỷ lệ (phải chờ ổn định), giấy xác nhận khuyết tật, và khám lại bệnh mạn qua hình thức từ xa (luật đã đưa khám từ xa vào phạm vi quỹ trả từ 01/7/2025, nhưng nghị định hướng dẫn chưa có mức và điều kiện, nên câu trả lời thật là "hỏi giá trước", không phải "chắc được trừ").
Về bối cảnh Việt Nam: phần lớn chương đứng trên văn bản Việt Nam — luật khám bệnh, quy định chuyển tuyến, mức hưởng bảo hiểm, giá dịch vụ. Có những cơ chế bạn có thể nghe nói ở nước khác nhưng Việt Nam không có, và chỗ nào như vậy thì sách ghi thẳng là không có. Chỗ nào không có số của Việt Nam thì để trống và ghi rõ là chưa có, tuyệt đối không lấy số nước khác.
Nhóm mục: Đúng tuyến và mức hưởng: mục 1 đến 4 · Giấy tờ và cấp cứu: mục 5 đến 8 · Giám định, khuyết tật, phong bì, giá răng: mục 9 đến 12 · Thuốc, tái khám, bảng kê: mục 13 đến 15
1. Ốm nhẹ thì khám ở trạm y tế trước, rồi để nơi đó chuyển lên: không phải vì luật bắt buộc, mà vì tiền trả khác nhau
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Cùng một hóa đơn, cấp nơi bạn tới quyết định mức hưởng: cấp ban đầu 100%, cấp cơ bản và cấp chuyên sâu 80%, tự vào nội trú cấp chuyên sâu còn 40% mức hưởng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Muốn lên bệnh viện lớn thì xin phiếu chuyển tại nơi đang khám: phiếu dùng trong 10 ngày làm việc, bệnh mạn tính trong danh mục thì 1 năm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Khám ở tỉnh khác không phải đăng ký trước, không phải xin ai duyệt: mức hưởng tính theo cấp nơi tới, không còn tính theo tỉnh
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Mỗi lần khám xong tự giữ một bộ: hồ sơ bệnh án là quyền của bạn, nhưng phải xin bằng văn bản
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Nghi ngờ cách điều trị: luật không có thủ tục niêm phong hồ sơ, nên làm ba việc có thật
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Cấp cứu thì vào thẳng khu cấp cứu và tìm bàn phân loại, đừng xếp hàng lấy số
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Không tiền, không giấy tờ, không nói được mình là ai: cấp cứu vẫn phải làm trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Giám định chỉ có nghĩa khi vết thương đã ổn định
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Giấy xác nhận khuyết tật xin ở cấp xã, và nó không thay kết luận giám định
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Cảm ơn bác sĩ bằng thư và bằng đánh giá, đừng bằng phong bì
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Trước khi đồng ý làm răng, xin bảng giá ghi từng bước và so với giá đã niêm yết
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Bệnh viện báo hết thuốc trong danh mục bảo hiểm: xin điều chuyển thuốc hoặc xin chuyển sang cơ sở có thuốc, đừng tự mua rồi chờ hoàn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Bệnh mạn đã ổn định, muốn xin lại đơn mà không phải đi lại: hỏi bệnh viện đang theo dõi bạn có khám từ xa không, và đừng tính trước khoản bảo hiểm trả
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Ra viện xin bảng kê chi phí, đối chiếu từng dòng; lệch thì kiến nghị bằng văn bản chứ đừng chỉ nói miệng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
25. Người mất rồi thì phải làm gì
Trong tuần đầu sau khi trong nhà có người mất, bạn có thể khó tập trung đọc văn bản nhưng vẫn phải lo nhiều thủ tục; lúc này, bạn cần biết việc nào làm trước, việc nào làm sau và bước nào phải thực hiện đầy đủ.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: không mục nào hạng A, 11 mục hạng B, 1 mục hạng C. Không có mục A vì chương này không đo kết quả sức khỏe mà chỉ nói về thủ tục, và thủ tục thì căn cứ vào câu chữ văn bản. Mười một mục B là chỗ đọc được nguyên văn: thời hạn khai tử, nghĩa vụ cấp giấy báo tử, giá niêm yết, trợ cấp mai táng, phạm vi trả nợ của người thừa kế. Một mục C là chỗ Việt Nam chưa có cơ chế để tra: không có sổ đăng ký hành nghề môi giới mai táng để người dân tra một đơn vị có đúng phép hay không, nên cách duy nhất là kiểm bằng giấy tờ do đơn vị xuất trình.
Về bối cảnh Việt Nam: trình tự pháp lý ở Việt Nam khác với trình tự mà phần lớn sách hướng dẫn nước ngoài mô tả, và khác ở đúng ba chỗ dễ mất tiền hoặc mất quyền: thứ tự khai tử và xóa đăng ký thường trú, thủ tục rút tiền gửi của người đã chết, và chuyện có cần công chứng hoặc chứng thực khi chia di sản là nhà đất hay không. Vì vậy, khi làm thủ tục, bạn đi theo đúng ba chỗ đó: mục 5 (khai tử và xóa đăng ký thường trú), mục 9 (tiền gửi) và mục 12 (thứ tự giấy tờ).
Nhóm mục: Việc phải làm ngay và giấy báo tử: mục 1 đến 3 · Khám nghiệm, khai tử, giá tang lễ: mục 4 đến 6 · Bị thu thêm và tiền rải rác: mục 7 đến 9 · Dữ liệu, nợ và thứ tự giấy tờ: mục 10 đến 12
1. Trong nhà có người mất: xác định chết bình thường hay bất thường trước khi gọi ai
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Giấy báo tử và trích lục khai tử: ai cấp, xin ở đâu, trong bao lâu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Đưa tang và hỏa táng: cơ sở nào được làm, giá phải niêm yết, giấy tờ phải giữ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Nghi ngờ nguyên nhân mất: lên tiếng trước khi an táng, đừng đợi chôn hoặc thiêu xong mới thắc mắc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Khai tử trong 15 ngày, xóa đăng ký thường trú sau đó: không có hạn nào buộc xong trước đám tang
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Xin bảng giá trước khi đặt cọc: giá dịch vụ tang lễ phải niêm yết, và không được thu cao hơn giá đã niêm yết
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Bị ép mua kèm hay thu thêm ngoài giá niêm yết: xin bảng giá, giữ hóa đơn, rồi khiếu nại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Môi giới mai táng không có sổ đăng ký để tra: kiểm bằng đăng ký kinh doanh, hợp đồng, hóa đơn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Tiền rải rác phải đi lấy từng chỗ: trợ cấp mai táng, trợ cấp tuất, tiền gửi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Tài khoản mạng và dữ liệu của người đã mất: không có luật riêng cho người chết, nên đi bằng giấy tờ thừa kế và yêu cầu bằng văn bản
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Nợ của người đã mất: người thừa kế chỉ trả trong phạm vi di sản, muốn buông thì phải từ chối bằng văn bản trước khi chia
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Thứ tự giấy tờ sau khi mất: khai tử trước, rồi văn bản phân chia di sản, rồi mới sang tên nhà đất và rút tiền
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
26. Dựng một website hay nền tảng
Chương này viết cho người sắp mở một trang web bán hàng, một nền tảng cho người khác vào bán, hoặc một ứng dụng có thu tiền — nghĩa là người phải quyết định giấy phép và cách thu tiền trước khi viết dòng mã đầu tiên, chứ không phải sau khi đã có người dùng.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: không mục nào hạng A, 12 mục hạng B, 1 mục hạng C. Chương này không có mục A vì câu hỏi ở đây là "tôi có phải xin giấy phép không", và câu trả lời nằm trong câu chữ của văn bản chứ không trong một thử nghiệm. Mười hai mục B là chỗ đọc được nguyên văn: hạn gỡ nội dung, nghĩa vụ xác thực tài khoản, hồ sơ chuyển dữ liệu, mốc thông báo khi lộ dữ liệu. Một mục C là mục chọn máy chủ: nó là bài toán chi phí và rủi ro, không có văn bản nào trả lời hộ, và giá thị trường thì đổi theo tháng nên chương không nêu con số giá nào.
Về bối cảnh Việt Nam: đúng chỗ dễ hiểu sai nhất là giữ tiền hộ người bán. Nền tảng tự thu tiền rồi chuyển cho người bán là hoạt động trung gian thanh toán, phải có giấy phép của Ngân hàng Nhà nước. Chương cũng chỉ rõ loại nội dung nào cần giấy nào, để bạn khỏi xin nhầm giấy hoặc bỏ sót giấy cần có.
Nhóm mục: Thu tiền và giấy phép: mục 1 đến 4 · Nền tảng có người khác vào bán: mục 5 đến 8 · Bản quyền và dữ liệu ra nước ngoài: mục 9 đến 11 · Lộ dữ liệu và gia hạn tự động: mục 12 đến 13
1. Đừng để tiền của người mua đi qua tài khoản của bạn rồi mới trả cho người bán
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Loại nội dung quyết định giấy phép, không phải việc website có thu tiền hay không
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Livestream và video: chỉ mạng xã hội có giấy phép mới được mở livestream, còn trò chơi và phim theo quy định riêng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Máy chủ và tên miền: ba việc phải làm trước khi chạy
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Cho người khác bán trên nền tảng của mình: đăng ký trước khi chạy, xác thực người bán, giữ dữ liệu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Người dùng đăng gì vi phạm trên nền tảng thì mình phải gỡ: 24 giờ khi có yêu cầu, 48 giờ với khiếu nại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Cho người ta viết bài, bình luận, chat thì phải xác thực tài khoản bằng số điện thoại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Người dưới 16 tuổi: không có luật riêng cho livestream và tiền thưởng, nhưng có ba tầng chặn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Có thông báo xâm phạm bản quyền thì phải gỡ nhanh; không có mốc nào để nội dung tự quay lại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Dữ liệu người dùng ra nước ngoài: hồ sơ đánh giá tác động trong 60 ngày, không chia theo số người
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Chọn máy chủ: xét nghĩa vụ lưu dữ liệu và người trả lời khi hỏng trước, so giá sau
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Lộ dữ liệu người dùng: chặn lỗ hổng trước, báo cơ quan chuyên trách trong 72 giờ, và báo cả người dùng khi dữ liệu là vị trí, sinh trắc học hay tài chính
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Bán gói tự động gia hạn: nhắc trước khi hết hạn, nhắc lại trước mỗi lần trừ tiền, và để nút hủy được tìm thấy trong một lần bấm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
27. Mang thai và sinh đẻ
Chương này viết cho người đang mang thai hoặc sắp sinh, và cho người nhà phải quyết định thay trong lúc cấp cứu. Bạn cần ưu tiên những việc cứu được mẹ hoặc con nếu làm hôm nay; việc giấy tờ làm sau.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: 2 mục hạng A, 17 mục hạng B, 1 mục hạng C. Hai mục A là hai chỗ có thử nghiệm thật đứng sau, và cả hai đều là thử nghiệm trên người mang thai chứ không phải suy luận: axit folic trước khi có thai (giảm dị tật ống thần kinh, và điều quan trọng là phải uống từ trước khi biết mình có thai) và vắc xin cúm khi mang thai (giảm cúm nặng ở mẹ, kháng thể qua nhau). Mười bảy mục B dựa trên văn bản Việt Nam, hướng dẫn chuyên môn đọc được nguyên văn hoặc nghiên cứu quan sát: số lần khám thai, chế độ thai sản, giấy chứng sinh, khai sinh, tầm soát sơ sinh. Một mục C là mục mổ lấy thai: y văn rõ rằng mổ khi không có chỉ định không tốt hơn sinh thường, nhưng không có thử nghiệm nào so "mổ theo ngày đẹp" với "mổ theo chỉ định", và đây là chỗ khuyến cáo chuyên môn chứ không phải con số.
Khi khám thai và làm thủ tục sau sinh, bạn cần theo hướng dẫn áp dụng tại Việt Nam. Ở Việt Nam, kết quả khám thai được ghi vào sổ khám thai; giấy tờ sau sinh ở Việt Nam là hai bước khác nhau — giấy chứng sinh do cơ sở khám bệnh cấp, rồi mới đăng ký khai sinh ở Ủy ban xã; và bảo hiểm y tế với bảo hiểm xã hội là hai hệ thống trả hai thứ khác nhau. Đường dây cấp cứu trong chương là 115.
Nhóm mục: Trước và trong thai kỳ: mục 1 đến 5 · Tầm soát và dấu hiệu nguy hiểm: mục 6 đến 10 · Giấy tờ, bảo hiểm, sơ sinh: mục 11 đến 15 · Sau sinh và phòng bệnh: mục 16 đến 20
1. Uống axit folic từ trước khi có thai, không phải từ lúc biết mình có thai
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Khám thai theo đúng lịch và giữ cuốn sổ khám thai đi theo mình
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Xét nghiệm HIV, giang mai và viêm gan B ngay từ lần khám thai đầu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Suốt thai kỳ không hút thuốc, không uống rượu bia, và người trong nhà cũng vậy
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Có yếu tố nguy cơ tiền sản giật thì nói với bác sĩ ngay lần khám đầu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Sàng lọc đái tháo đường thai kỳ: uống 75 g glucose ở tuần 24–28, đừng bỏ vì ngại chờ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Danh sách dấu hiệu phải đi viện ngay, và nó còn đúng trong cả năm đầu sau sinh
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Vỡ ối: nằm xuống, kê cao mông, gọi 115 — đừng đi lại, đừng tắm, đừng đợi cơn đau
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Giảm đau khi sinh: hỏi từ buổi khám thai, đừng đợi tới lúc đau mới nói
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Mổ lấy thai: làm khi có chỉ định, đừng chọn ngày đẹp hay giờ tốt
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Bảo hiểm thai sản: bảo hiểm xã hội trả tiền nghỉ, bảo hiểm y tế trả viện phí
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Giấy chứng sinh và giấy khai sinh: hai tờ giấy, hai nơi cấp, đừng gộp làm một
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Sàng lọc sơ sinh: lấy máu gót chân, đo thính lực, đo độ bão hòa oxy
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Thẻ bảo hiểm y tế cho trẻ: ngân sách đóng, không cần chờ có hộ khẩu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Đăng ký khai sinh: 60 ngày, làm ở xã nơi cha hoặc mẹ cư trú, không phải về quê
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Khám lại sau sinh: đừng bỏ mốc sáu tuần, và nói thẳng chuyện tâm trạng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Có bầu không phải bỏ mèo: thứ đáng sợ là thịt chưa chín, đồ muối sống và đất bẩn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Mang thai mà vào mùa cúm thì đi tiêm vắc xin cúm; ở Việt Nam đây là mũi dịch vụ, không nằm trong danh mục bắt buộc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Từ tuần 28, đi ngủ thì nằm nghiêng; nửa đêm thấy mình nằm ngửa thì chỉ cần xoay lại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Sau sinh thì tránh thai từ lần quan hệ đầu; muốn sinh tiếp thì đợi ít nhất 18 tháng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
28. Đừng vì ngoại hình mà phá sức khỏe
Chương này viết cho người đang muốn giảm cân, muốn làm đẹp, hoặc đang tìm cách nhanh nhất để đổi ngoại hình. Ba việc trong chương này đều có tai biến thật: tiêm filler ở nơi không được phép, mua thuốc giảm cân không đơn, và tự niềng răng tại nhà. Mỗi mục nói rõ cái gì phải kiểm trước khi trả tiền, chứ không nói chuyện nên hay không nên làm đẹp.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: 3 mục hạng A, 6 mục hạng B, 1 mục hạng C. Ba mục A là ba chỗ có nghiên cứu đo được kết cục thật: rối loạn ăn uống làm tăng tử vong, hoạt chất từng có trong thuốc giảm cân làm tăng biến cố tim mạch, và thuốc nội tiết đi kèm nguy cơ huyết khối cao hơn. Sáu mục B đứng trên văn bản Việt Nam đọc được nguyên văn hoặc trên nghiên cứu chưa đo được hiệu quả của chính lời khuyên, gồm các chỗ như: giấy phép hành nghề, hình thức tổ chức bắt buộc của cơ sở tiêm, cấm bán lẻ thuốc kê đơn qua mạng, số tiếp nhận Phiếu công bố mỹ phẩm. Một mục C là mục niềng răng tại nhà: luật Việt Nam không nói gì về khay niềng tự gắn, nên mục chỉ đứng được trên ba tầng: người hành nghề, cơ sở, và chế tài với cơ sở dùng người không có giấy phép — không có thống kê Việt Nam nào về hỏng khớp cắn do tự gắn khay.
Về bối cảnh Việt Nam: có hai chỗ dễ hiểu sai nhất. Việt Nam không có "mã đăng ký mỹ phẩm đặc biệt", mà dùng số tiếp nhận Phiếu công bố sản phẩm mỹ phẩm tra trên cổng của Cục Quản lý Dược; và người được phép làm thủ thuật không xác định bằng chức danh mà bằng giấy phép hành nghề ghi rõ phạm vi, cộng giấy phép hoạt động của cơ sở. Bằng cấp không cho biết phạm vi được làm; chỉ giấy phép hành nghề mới ghi phạm vi đó.
Nhóm mục: Ăn uống và cân nặng: mục 1 và 4 · Giấy phép và thủ thuật: mục 2, 3, 9 · Thuốc và hoạt chất: mục 5 đến 7 và mục 10 · Tâm lý và quyết định: mục 8
1. Đừng giảm cân bằng cách ăn quá ít, nhịn ăn hay móc họng; muốn giảm thì hãy tăng vận động
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Tiêm, chích, bơm hay mổ để đổi ngoại hình là khám chữa bệnh: xem giấy phép hoạt động của cơ sở và phạm vi hành nghề của người cầm kim trước khi trả tiền
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Vùng mũi, giữa hai lông mày và trán là những chỗ tiêm chất làm đầy có nhiều ca mù được báo cáo nhất, và mờ mắt sau tiêm là cấp cứu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Đừng mua cà phê, kẹo, trà, "enzyme" rao là giảm cân nhanh
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Đừng dùng thuốc đồng hóa steroid để lên cơ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Muốn dùng thuốc giảm cân hoặc thuốc tiêm giảm cân thì đi khám để lấy đơn, đừng đặt qua mạng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Thuốc nội tiết sinh dục: chỉ dùng khi có đơn và có lịch xét nghiệm, đừng tự mua và tự tăng liều
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Nếu chuyện "thấy mình xấu" đã thành soi gương nhiều lần và nghĩ mãi chuyện sửa, hãy đi khám tâm lý một lần trước khi bàn tới dao kéo
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Niềng răng phải do bác sĩ răng hàm mặt khám trực tiếp và hẹn tái khám, đừng mua khay niềng tự gắn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Kem trị nám và kem làm trắng: tra số tiếp nhận Phiếu công bố trên cổng của Cục Quản lý Dược trước khi bôi, đừng mua kem trộn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
Hơn 10 năm làm việc trong ngành giày dép sức khỏe (DetaUnisex & Stepwell), mình luôn khuyên ưu tiên đế trấu công thái học ôm sát vòm chân để phân bổ lực đều, giảm đau gót chân và bảo vệ khớp gối lâu dài.
Xem dự án Sức khỏe bàn chân →29. Ứng phó sau cú sốc lớn
Chương này viết cho người vừa mất người thân, vừa nhận chẩn đoán nặng, vừa mất việc, vừa ly thân, hoặc vừa đi qua một tai nạn. Việc nào giữ được mạng và giữ được người đang đứng cạnh thì làm trước; việc giấy tờ và tiền bạc không có hạn gấp thì làm sau, vì ba tháng đầu người ta dễ quyết định kém và nhiều quyết định ấy không lấy lại được.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: 6 mục hạng A, 8 mục hạng B, không có mục C. Sáu mục A là sáu chỗ có thử nghiệm hoặc nghiên cứu đo được kết cục: người vừa mất người thân, người vừa nhận chẩn đoán nặng, người vừa mất việc, người trả tiền cho tư vấn đau buồn không đúng chỗ, người ly hôn, và buổi kể lại một lần sau tai nạn (thứ y văn nói không nên làm). Tám mục B đứng trên nghiên cứu quan sát, văn bản Việt Nam hoặc hướng dẫn chuyên môn: quyền lợi bảo hiểm, trợ cấp, các đường liên lạc thật. Không có mục C vì mỗi mục đều có số liệu hoặc văn bản đứng sau; mốc nào do người viết đặt, như mốc ở mục 12, thì được ghi rõ ngay trong mục đó.
Về bối cảnh Việt Nam: hai chỗ dễ nhầm nhất. Tra trên trang của cơ quan quản lý thì chưa thấy tổng đài riêng cho sức khỏe tâm thần và cho thanh thiếu niên; cái có thật và đang chạy là tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, cộng các khoa tâm thần ở bệnh viện tỉnh và bệnh viện tâm thần. Và Việt Nam không có danh sách thăm hỏi do ủy ban khu phố lập; cái giữ được người sống một mình là tổ dân phố, hội phụ nữ, hội người cao tuổi, nhân viên công tác xã hội và trạm y tế xã. Cấp cứu trong chương là 115.
Nhóm mục: Cấp cứu và những ngày đầu: mục 1 đến 2 · Mất mát, mất việc, góa: mục 3 đến 5 · Sống một mình, con trẻ và chỗ đi khám: mục 6 đến 9 · Ly hôn, người để gọi, quyết định hoãn lại: mục 10 đến 12 · Nợ và tai nạn: mục 13 đến 14
1. Những ngày đầu sau khi người thân mất: đừng ngủ một mình, thuốc bệnh nền vẫn uống đúng giờ, đau ngực thì gọi 115
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Tuần nhận chẩn đoán nặng: đừng đi lấy kết quả một mình, và để những quyết định không lấy lại được sang buổi khám sau
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Mất việc: giữ giờ thức giấc, giữ thẻ bảo hiểm y tế, và xếp việc tìm việc thành lịch
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Người thân mất vì tự tử, tai nạn hay tội phạm: đừng tự chống đỡ, đi khám chuyên khoa sớm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Nửa năm đầu sau khi góa: giao việc ăn, ngủ, uống thuốc và tái khám cho một người có tên
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Không còn thân nhân nào: thay "người để ý mình" bằng hàng xóm giữ chìa khóa, tổ dân phố và một số khẩn cấp cài sẵn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Cha hoặc mẹ mất: nói thật với trẻ đã xảy ra chuyện gì, và để trẻ dự lễ tiễn biệt nếu trẻ muốn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Tang chế kéo dài quá nửa năm, ăn ngủ làm việc đều đổ: đi khám tâm thần, đó là một chẩn đoán có tên
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Đừng vội trả tiền cho một khóa tư vấn đau buồn — soát xem mình có kẹt thật không
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Ly thân, ly hôn: đừng để thẻ bảo hiểm y tế đứt, và đừng lấy rượu làm chỗ dựa
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Cần người nói chuyện thì gọi ai: 115 khi nguy cấp, 111 khi liên quan tới trẻ em, còn lại là khoa tâm thần của bệnh viện
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Sau cú sốc, ba tháng đầu hãy hoãn mọi quyết định không lấy lại được
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Đừng lấy cái chết để trả nợ: bảo hiểm nhân thọ và chế độ tai nạn lao động có điều kiện chi trả, nợ vẫn trừ vào phần để lại.
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Sau tai nạn, bị đánh hay thiên tai: buổi kể lại một lần không phòng được sang chấn, còn quá một tháng vẫn nặng thì đi khám chuyên khoa
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
30. Con đi học rồi
Chương này viết cho cha mẹ có con đang tuổi đi học, và cho người lớn nào đang phải quyết định thay một đứa trẻ. Những việc phải làm trong ngày gồm đau bụng dữ dội, ngã đập đầu, bị xâm hại, bị đánh ở trường; việc học hành và tiền nong có thể thu xếp sau.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: 5 mục hạng A, 15 mục hạng B, 1 mục hạng C. Năm mục A là năm chỗ có thử nghiệm hoặc phân tích gộp đo được kết cục: nẹp chỉnh hình cho trẻ vẹo cột sống, thêm 40 phút ngoài trời mỗi ngày để giảm cận thị, trám bít hố rãnh răng hàm, đánh con làm hỏng kết cục của trẻ, và khóa học nuôi dạy con cho cha mẹ hay nổi nóng. Mười lăm mục B đứng trên văn bản Việt Nam hoặc hướng dẫn chuyên môn — đọc phiếu khám sức khỏe, xin nghỉ học, dạy con về vùng riêng tư, mốc tuổi đi xe. Mục C duy nhất là việc nghỉ học dài ngày: mỗi trường và mỗi sở làm khác nhau, không có một thủ tục chung để dẫn.
Về bối cảnh Việt Nam: có ba chỗ khác với tài liệu nước ngoài. Việt Nam không có chương trình sàng lọc trầm cảm học đường bắt buộc cho mọi trẻ 12–18 tuổi, và một bài kiểm tra ở trường không phải chẩn đoán. Việt Nam không có loại trường "cai nghiện game" hay "trại kỷ luật" trong hệ thống giáo dục — gửi con vào cơ sở như vậy là giao con cho người không có trách nhiệm pháp lý, và cơ sở tự phát là đối tượng bị xử lý. Và mốc tuổi được đi xe đạp, xe máy điện trong tài liệu nước ngoài là mốc của nước khác; ở Việt Nam phải theo Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 36/2024/QH15. Tổng đài bảo vệ trẻ em là 111, cấp cứu là 115.
Nhóm mục: Việc phải làm trong ngày: mục 1 đến 3 · Mắt và màn hình: mục 4 đến 6 · Giấy tờ ở trường và những buổi con buồn: mục 7 đến 11 · Mắt, răng, game: mục 12 đến 14 · Nói chuyện với con và cách mình dạy con: mục 15 đến 17 · Chỗ không được gửi con, tuổi đi xe, chấn thương đầu: mục 18 đến 21
1. Đau dữ dội đột ngột rồi tăng dần thì đưa trẻ đi viện ngay trong ngày, đừng bắt con chịu đến hết buổi học
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Điều trị có cửa sổ thì làm theo cửa sổ, đừng dời lại cho xong kỳ thi: nẹp chỉnh hình là ví dụ có thử nghiệm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Con bị bắt nạt: báo trường ngay trong ngày và đòi ghi nhận bằng văn bản; bị đánh, bị tống tiền, bị đe dọa thì báo công an, và gọi 111 khi cần người can thiệp
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Cho trẻ ra ngoài trời mỗi ngày: thêm 40 phút mỗi ngày ở trường đã giảm số trẻ mới cận thị
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Màn hình: dưới 1 tuổi không cho xem, 2 đến 4 tuổi không quá 1 giờ mỗi ngày, và đây là khuyến cáo quốc tế chứ không phải quy định của Việt Nam
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Cận thị là tổn thương để lại: độ càng sâu thì nguy cơ bong võng mạc, thoái hóa hoàng điểm, glôcôm càng cao
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Phiếu kiểm tra sức khỏe đầu năm học: đọc hết, và nếu có bất thường thì mang con đi khám chuyên khoa ngay trong năm đó
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Con buồn kéo dài: bài kiểm tra ở trường chỉ là sàng lọc, chẩn đoán phải do bác sĩ làm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Không mua sản phẩm hứa "chữa khỏi cận thị", "giảm độ", "phục hồi thị lực"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Ngủ, bài tập và việc xếp hạng: có quy định, và bạn có quyền hỏi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Con không đi học nổi một thời gian: xin nghỉ có giấy, hỏi rõ ba thứ trước khi ký đơn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Giấy khám ở trường ghi "thị lực kém" thì đưa con đi đo độ sau khi nhỏ thuốc giãn đồng tử, rồi tái khám đúng hẹn của bác sĩ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Răng hàm lớn mọc lên thì trám bít hố rãnh, đừng chờ đến khi sâu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Con mê game thì soát giấc ngủ, bài tập và giờ ra ngoài trước, đừng chỉ đếm giờ chơi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Con nói thích người cùng giới: đừng mắng, đừng đuổi ra khỏi nhà, đừng đưa đi "chữa"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Dạy con thì đừng đánh, cũng đừng mắng con là dốt: trẻ thường xuyên bị đánh, bị mắng có nhiều vấn đề hành vi và cảm xúc hơn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Con khó dạy, mình hay nổi nóng: học một khóa dạy con kéo dài nhiều tuần, có luyện tại lớp và bài tập về nhà
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Đừng gửi con vào "trại rèn luyện", "trung tâm cai nghiện game": hệ thống giáo dục không có loại trường đó, và giữ con trong phòng khóa là hành vi bị luật cấm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Dạy con vùng riêng tư và quy tắc "ai bảo giữ kín thì phải nói": con nói ra thì tin con trước, đừng mắng, và gọi 111
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Tuổi đi xe: đủ 16 mới được đi xe gắn máy; xe đạp và xe đạp điện thì luật không đặt tuổi, nhưng con gây tai nạn là bố mẹ trả
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Con chơi thể thao bị đụng đầu: cho ra khỏi sân ngay, hôm đó không vào lại; nôn nhiều, càng lúc càng lơ mơ, đau đầu tăng thì đi cấp cứu
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
31. Sau 18 tuổi có mấy đường
Chương này dành cho người vừa tốt nghiệp phổ thông, và cho cha mẹ đang phải tư vấn cho con. Bạn có thể tìm ở đây những con đường có thủ tục được quy định bằng văn bản để tự kiểm tra, cùng những chỗ dễ mất quyền lợi; danh sách không gồm mọi nghề.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: 16 mục hạng B, 1 mục hạng C, không có mục A. Đây là chương thủ tục nên hạng A hiếm: hạng A dành cho chỗ có thử nghiệm đo kết cục, còn các mục ở đây dựa trên văn bản pháp luật. Mười sáu mục B là mười sáu chỗ mở được văn bản và trích đúng điều. Mục C duy nhất là chạy xe công nghệ: chưa có quỹ bảo hiểm tai nạn lao động nào đóng thay người chạy xe, nên không thể viết như một quyền lợi đã có.
Về bối cảnh Việt Nam: đừng đọc chương này theo sách nước ngoài, vì gần như mọi mốc trong đó đều không dùng được ở Việt Nam. Ba mốc cần gạt ra ngay từ đầu: mốc đăng ký nghĩa vụ quân sự theo hạn tháng 10, danh mục "cấm xuất cảnh, cấm học, cấm vào doanh nghiệp nhà nước" khi trốn nghĩa vụ, và mức tiền bồi hoàn học phí cho sinh viên nhập ngũ. Ở Việt Nam ba thứ đó hoặc không tồn tại, hoặc nằm ở văn bản khác hẳn. Thêm một chỗ nữa: chưa có bảo hiểm tai nạn lao động bắt buộc do nền tảng đóng cho người chạy xe công nghệ, nên đừng đọc chương này như thể đã có.
Nhóm mục: Các đường và nghĩa vụ quân sự: mục 1 đến 3 · Sinh viên đi nghĩa vụ và ngày xuất ngũ: mục 4 đến 6 · Khu vực nhà nước, xã khó khăn, công an và quân đội: mục 7 đến 9 · Học lại, bảo hiểm tự nguyện, xe công nghệ, học bổng ràng buộc: mục 10 đến 13 · Ra nước ngoài và nhận lương nước ngoài: mục 14 và 15 · Vay vốn và chuyện xét tuyển người mới tốt nghiệp: mục 16 đến 17
1. Bảy con đường sau tuổi 18: mỗi đường có một ngưỡng tuổi viết trong luật, và hai chỗ luật không đặt trần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Đăng ký nghĩa vụ quân sự lần đầu từ năm 17 tuổi, gọi nhập ngũ 18 đến hết 25, tại ngũ 24 tháng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Trốn nghĩa vụ quân sự có khung phạt tới 75 triệu đồng và có thể bị xử lý theo Điều 332 Bộ luật Hình sự, dù không có danh mục cấm xuất cảnh.
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Sinh viên đi nghĩa vụ: bảo lưu kết quả học tập, 10.120.000 đồng trợ cấp xuất ngũ và 15.180.000 đồng trợ cấp tạo việc làm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Xuất ngũ về thì việc làm tính từ ba chỗ, và cửa đăng ký chỉ mở 15 ngày làm việc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Tiền xuất ngũ: tính riêng trợ cấp theo năm phục vụ và trợ cấp tạo việc làm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Vào khu vực nhà nước có bốn cửa, và không có cửa nào tên là "chờ đủ năm thì vào biên chế"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Dạy ở xã đặc biệt khó khăn: 10 tháng lương cơ sở khi nhận việc lần đầu, phụ cấp thu hút 70% nhưng chỉ 60 tháng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Công an, quân đội có cửa riêng: nghĩa vụ 24 tháng, và ở lại là xét tuyển chứ không tự động
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Học lại sau tuổi 18: bằng tại chức có giá trị pháp lý như bằng chính quy, còn chứng chỉ của lớp "bao đậu" thì không phải văn bằng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Không vào biên chế: bảo hiểm xã hội tự nguyện là đường duy nhất để có lương hưu, còn bảo hiểm thất nghiệp thì không có cho người tự làm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Chạy xe công nghệ, giao hàng: không có quỹ tai nạn nào do nền tảng đóng thay bạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Học bổng có ràng buộc: sinh viên sư phạm được 3,63 triệu đồng một tháng, đổi lại phải công tác gấp hai lần thời gian đào tạo
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Đi làm việc ở nước ngoài: kiểm giấy phép của công ty trước, và biết tiền dịch vụ có trần
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Nhận lương từ công ty nước ngoài khi vẫn ở Việt Nam: thuế thu nhập cá nhân là việc bạn phải tự khai
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Vay vốn để tự tạo việc làm: hỏi Ngân hàng Chính sách xã hội trước khi tìm vay nóng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Chuyện "còn là sinh viên mới tốt nghiệp": không có trong luật tuyển dụng, chỉ có trong từng thông báo
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
32. Đi du học
Chương này viết cho gia đình đang cân nhắc cho con đi học nước ngoài, và cho chính người sắp đi. Nhiều mục là việc cần kiểm trước khi chuyển tiền, và các mục đó nằm ở cả ba nhóm dưới đây.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: 3 mục hạng A, 9 mục hạng B. Ba mục A là ba chỗ có văn bản quy định rõ ràng và kiểm được từng câu: báo đổi địa chỉ trong 10 ngày ở Mỹ, điều kiện bảo hiểm y tế của visa Úc, và phí y tế bắt buộc của visa Anh. Chín mục B dựa trên thủ tục hoặc quy định của nước đến, và chưa có số liệu đo kết quả — không có nghiên cứu nào cho biết kiểm giấy phép tư vấn trước khi đóng tiền giúp giảm bao nhiêu vụ mất tiền. Không có mục C vì mục nào cũng dựa trên văn bản hoặc trang chính thức của cơ quan nhà nước.
Về bối cảnh Việt Nam: phần lớn mục trong chương này là quy định của nước đến, không phải của Việt Nam, nên mỗi con số đều phải đọc kèm câu "quy định của nước đến, tra ngày nào". Ba chỗ là chuyện Việt Nam và kiểm được: kinh doanh dịch vụ tư vấn du học phải có giấy phép, công nhận văn bằng do cơ sở nước ngoài cấp là một thủ tục của Bộ Giáo dục và Đào tạo, và chuyển tiền ra nước ngoài cho mục đích học tập phải đi qua ngân hàng, giữ chứng từ. Nếu một công ty tư vấn không đọc được số giấy phép cho bạn, đó là câu trả lời.
Nhóm mục: Giấy phép tư vấn, hạn visa, giờ làm và tư cách: mục 1 đến 4 · Địa chỉ, cảnh báo, bảo hiểm: mục 5 đến 8 · Công nhận văn bằng, OPT và thư PAL/TAL: mục 9 đến 12
1. Trước khi đóng tiền: hỏi số giấy phép tư vấn du học, và hiểu Việt Nam không có danh sách trường được nhà nước cho phép
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Visa F-1: "học bao lâu ở bấy lâu" đang được giữ tạm, và một vụ kiện có thể đổi nó bất cứ lúc nào
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Giới hạn giờ làm thêm: bốn nước, bốn con số, và không con số nào áp cho mọi loại việc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Giảm môn, bảo lưu, nghỉ, chuyển trường: kiểm tư cách làm việc trước, vì visa còn hạn không thay được tư cách
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Mỹ: đổi chỗ ở thì báo cơ quan di trú trong 10 ngày, báo trường là việc khác
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Trước khi nộp tiền, kiểm cảnh báo ở ba cửa: trong nước, cơ quan đại diện, và nước đến
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Úc: bảo hiểm y tế là điều kiện của visa, phải có liên tục suốt thời gian ở Úc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Anh: ngoài phí visa 558 bảng còn phụ phí y tế 776 bảng mỗi năm, trả một lần khi nộp
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Về nước rồi mới xin công nhận văn bằng: hồ sơ đủ thì 20 ngày làm việc, phải hỏi lại trường thì không quá 30 ngày làm việc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Trước khi đóng học phí, tra tên trường theo đúng ba điều kiện công nhận văn bằng — không có danh sách trường nào bảo đảm thay bạn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. OPT của Mỹ: không có việc quá 90 ngày là mất tư cách, xin thêm 24 tháng STEM thì tổng không quá 150 ngày
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Canada: thư giới thiệu của tỉnh (PAL/TAL) phải nộp kèm hồ sơ xin giấy phép học tập, không bổ sung sau được
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
33. Sau khi khuyết tật
Chương này viết cho người vừa bị tổn thương tủy sống, mất chi, mất thị lực hay thính lực, và cho người đang chăm sóc họ. Thứ tự: việc phải làm trong ngày, rồi quyền lợi giấy tờ, rồi chuyện dài hạn.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: 6 mục hạng A, 13 mục hạng B, 2 mục hạng C. Sáu mục A là sáu chỗ có thử nghiệm hoặc đoàn hệ đo được kết cục: xử trí cơn rối loạn thần kinh thực vật, nguy cơ tử vong trong mười năm đầu sau tổn thương tủy sống, sức khỏe người chăm sóc, đệm giảm áp, phục hồi chức năng tích cực, và máy trợ thính. Mười ba mục B đứng trên văn bản Việt Nam — giấy xác nhận khuyết tật, trợ cấp, thuế, tuyển sinh, lái xe, giám hộ. Hai mục C là hai chỗ Việt Nam không có cơ chế tương ứng: không có chế độ toàn quốc hỗ trợ cải tạo nhà riêng, và không có quy định riêng cho chó dẫn đường.
Về bối cảnh Việt Nam: bốn điều cần biết trước. Cấp cứu là 115. Giấy xác nhận khuyết tật do Ủy ban nhân dân cấp xã xác định, và hồ sơ trợ cấp cũng nộp ở cấp xã, không phải do hội người khuyết tật cấp. Giấy phép lái xe cấp theo hạng mà Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ quy định; không có hạng riêng cho người khuyết tật. Và không có ưu đãi thuế thu nhập cá nhân riêng vì khuyết tật — chỗ này nhiều bài viết trên mạng nói sai.
Nhóm mục: Việc phải làm trong ngày và người chăm: mục 1 đến 5 · Giấy xác nhận, trẻ, nhà ở, doanh nghiệp: mục 6 đến 10 · Thuế, đi lại, học hành, lái xe, phục hồi: mục 11 đến 16 · Nghe, năng lực hành vi, giám hộ, kiện, bàng quang: mục 17 đến 21
1. Tổn thương tủy sống mà đột ngột đau đầu dữ dội, vã mồ hôi: cho ngồi dậy, nới quần áo, gọi 115 — đừng chờ cho hết cơn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Những năm đầu sau tổn thương tủy sống là quãng nguy hiểm nhất: có ý định tự tử thì gọi 115 và đừng để người đó ở một mình
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Không ai được giữ một người ở lại khoa tâm thần chỉ vì gia đình muốn: luật chỉ cho bắt buộc chữa bệnh trong vài trường hợp
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Người chăm sóc người khuyết tật trong nhà cũng cần có người để ý sức khỏe: cái đáng lo là sự quá tải, không phải việc chăm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Ngồi xe lăn lâu: đệm giảm áp và một phút soi da mỗi ngày, trước khi loét thành lỗ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Đừng mua liệu trình hay máy quảng cáo "chữa khỏi bại liệt, mù, điếc"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Giấy xác nhận khuyết tật do xã cấp, và nó chỉ là chìa khóa — từng quyền lợi phải xin riêng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Trẻ khuyết tật: xin giấy và bắt đầu can thiệp sớm, đừng chờ đủ tuổi
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Sửa nhà cho người đi lại khó: dốc, tay vịn, phòng tắm — và cái không có ở Việt Nam
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Doanh nghiệp nhận nhiều người khuyết tật: ưu đãi có thật, nhưng phần "miễn thuế" đã đổi luật
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Không có ưu đãi thuế thu nhập riêng cho người khuyết tật, chỉ có giảm trừ gia đình
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Chó dẫn đường và vé xe buýt: vé có khung miễn giảm, chó dẫn đường thì phải hỏi trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Thi đại học: được ưu tiên tuyển sinh và miễn một số môn, nhưng không có mức chung toàn quốc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Trường không được từ chối nhận học sinh khuyết tật, nhưng chữ luật có kèm điều kiện
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
15. Người khuyết tật xin giấy phép lái xe: mô tô ba bánh cấp hạng A1, ô tô số tự động phù hợp tình trạng khuyết tật cấp hạng B
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
16. Phục hồi chức năng: vào nơi có nhóm đa chuyên khoa, liều do bác sĩ và kỹ thuật viên quyết
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
17. Nghe kém thì đi đo thính lực trước, rồi mới tính chuyện máy trợ thính; lý do đeo máy là nghe được bây giờ, không phải để phòng sa sút trí tuệ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
18. Muốn nói một người lớn "không tự quyết được việc của mình" thì phải ra tòa, và tòa có ba mức chứ không phải hai
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
19. Người giám hộ của người lớn theo thứ tự luật định; người được giám hộ gây thiệt hại thì lấy tài sản của họ trả trước
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
20. Vì khuyết tật mà bị từ chối tuyển, không cho lên chính thức hay trả lương thấp hơn: kiện được, nhưng phải tính trước tiền và thời gian
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
21. Sau tổn thương tủy sống mà bí tiểu: cách làm rỗng bàng quang do bác sĩ và người bệnh cùng quyết, và phải theo dõi thận, bàng quang suốt đời
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
34. Thuốc trong nhà: đừng để phản tác dụng
Chương này viết cho người giữ tủ thuốc của gia đình — thường là người mẹ, người bà, và cũng thường là người phải trực đêm khi con sốt. Không có ý định dạy chữa bệnh; chỉ ghi những chỗ mà cùng một viên thuốc, dùng đúng thì khỏi, dùng chồng lên nhau thì hại.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: 3 mục hạng A, 9 mục hạng B, 1 mục hạng C. Ba mục A là ba chỗ có thử nghiệm hoặc quy định đo được: nguy cơ tim khi dùng giảm đau kháng viêm ở người đã có bệnh tim mạch, việc kháng sinh không rút ngắn cảm thường cộng với quy định chỉ bán theo đơn, và ORS pha đúng lượng nước. Chín mục B đứng trên tờ hướng dẫn của thuốc và trên cảnh báo đã đăng — đúng nguồn có thẩm quyền ở Việt Nam, nhưng không phải thử nghiệm đo kết cục trên người Việt. Một mục C là chỗ Việt Nam chưa có cơ chế: chưa có hệ thống thu gom thuốc hết hạn phổ quát.
Về bối cảnh Việt Nam: chương này khác các chương trước ở một điểm quan trọng — con số trên tờ hướng dẫn trong hộp thuốc ở Việt Nam có thể khác con số trong sách nước ngoài, và tờ hướng dẫn là thứ có giá trị pháp lý ở đây. Ba điều cần nhớ trước khi đọc: thuốc kê đơn phải có đơn, và từ 01/7/2025 cấm bán lẻ thuốc kê đơn qua thương mại điện tử; Việt Nam chưa có hệ thống thu gom thuốc hết hạn phổ quát nên thuốc cũ phải mang trả nơi nhận hoặc bỏ đúng cách, đừng để trong nhà; và cấp cứu là 115. Với trẻ nhỏ, dùng ống đong hoặc ống tiêm uống có trong hộp, đừng dùng thìa ăn cơm.
Nhóm mục: Cùng một hoạt chất, và trẻ nhỏ: mục 1 đến 4 · Mang thai, dạ dày, kháng sinh, tiêu chảy: mục 5 đến 8 · Lạm dụng, hạn dùng, tương tác: mục 9 đến 13
1. Hai hộp thuốc cảm cùng một hoạt chất giảm đau, hạ sốt: đọc phần thành phần trước khi uống, quá tay thì đi viện ngay kể cả khi thấy bình thường
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Trẻ sốt: không dùng aspirin, nimesulide hay metamizole (analgin); sirô phải đong bằng ống có trong hộp, không đong bằng thìa ăn cơm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Người trên 60 tuổi, từng xuất huyết dạ dày, đang uống thuốc chống đông hay corticoid: hỏi bác sĩ trước khi mua ibuprofen
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Trẻ dưới 2 tuổi: không tự cho uống thuốc cảm hay thuốc ho, kể cả loại bán không cần đơn và ghi "dành cho trẻ em"
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Mang thai từ tuần 20: không tự uống ibuprofen, naproxen, diclofenac; cần giảm đau thì hỏi bác sĩ trước khi mua
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Ợ nóng, trào ngược: không tự uống omeprazol dài ngày; nuốt khó, nôn ra máu, phân đen thì đi viện ngay
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Cảm thường không cần kháng sinh, và kháng sinh chỉ được bán khi có đơn
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Tiêu chảy: bù nước bằng oresol pha đúng lượng nước ghi trên gói; trẻ dưới 5 tuổi không cho thuốc cầm tiêu chảy
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Đau đầu mà tháng nào cũng uống giảm đau: quá 15 ngày với thuốc đơn, quá 10 ngày với thuốc phối hợp, kéo dài trên 3 tháng thì cơn đau có thể do chính thuốc
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Thuốc hết hạn và thuốc còn dư: mỗi năm dọn một lần, đừng để dành, và tuyệt đối không bán lại
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
11. Đang uống metronidazol hay kháng sinh nhóm cefoperazon thì không uống rượu bia, và không chỉ rượu trắng mới tính
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
12. Uống thuốc cảm hay thuốc dị ứng có clorpheniramin, diphenhydramin thì đừng lái xe, kể cả sáng hôm sau
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
13. Đang uống thuốc hạ mỡ hay huyết áp: hỏi trước khi ăn bưởi, và bưởi ta cũng tính
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
14. Bệnh thận mạn hoặc chức năng thận kém thì đừng tự mua ibuprofen dùng dài ngày, và đừng ăn quả khế hay uống nước khế
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
35. Bão, lũ và muỗi: việc cần làm trước, trong và sau
Chương này nói về những rủi ro theo mùa mà gần như năm nào người Việt cũng gặp: bão, nước lũ và ngập, sạt lở đất, sốt xuất huyết, và cúm gia cầm. Phần lớn các chương trước viết về thói quen hằng ngày; chương này viết về những dịp mà một quyết định trong vài phút, như có lội qua dòng nước hay không, có khởi động lại xe chết máy hay không, quyết định kết quả.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: 1 mục hạng A, 1 mục hạng B, 8 mục hạng C. Mục A là vắc xin sốt xuất huyết, có thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với hơn 20.000 người. Mục B là dấu hiệu nguy hiểm của sốt xuất huyết, theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới. Tám mục C là khuyến cáo của cơ quan chức năng về bão, điện, nước, sạt lở, xe ngập, muỗi và cúm gia cầm: đây là hướng dẫn an toàn đã được công bố, không phải kết quả thử nghiệm đo được "làm theo thì giảm bao nhiêu ca chết". Đọc con số trong chương này theo đúng nghĩa đó.
Về bối cảnh Việt Nam: các hướng dẫn trong chương lấy từ Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế, Cục Phòng bệnh và ngành điện. Nhiều bài hướng dẫn chỉ nói chung là "ngập sâu", "nước chảy xiết" mà không có mốc độ sâu, nên chương nói thẳng chỗ nào là mốc của nước ngoài và chỗ nào là suy luận của người biên soạn. Số khẩn cấp ở Việt Nam: 115 cấp cứu y tế, 114 cứu hỏa và cứu nạn. Chương về lội nước lũ và đường ngập nước chảy xiết nằm ở chương 1 mục 41.
Nhóm mục: Bão và nhà cửa: mục 1 đến 2 · Sau lũ: mục 3 · Sạt lở và xe cộ: mục 4 đến 5 · Muỗi và sốt xuất huyết: mục 6 đến 9 · Gia cầm: mục 10
1. Trước bão chằng nhà, tỉa cây, dự trữ nước và thuốc; khi bão đang đổ bộ thì ở trong nhà kiên cố, không ra ngoài
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
2. Nhà hoặc đường ngập nước: rút phích, cúp cầu dao tổng, tránh xa cột điện và dây đứt, báo điện lực hoặc gọi 114
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
3. Sau lũ: lọc nước đục, khử trùng bằng Cloramin B hoặc viên khử khuẩn theo nhãn, rồi đun sôi trước khi uống
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
4. Mưa kéo dài, tường nứt, cây nghiêng, nước suối đục: rời xa sườn dốc và khe suối, báo chính quyền
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
5. Ô tô chết máy giữa vùng ngập: tắt máy, không khởi động lại, ngắt ắc quy, gọi cứu hộ; xem điều khoản ngập nước trong bảo hiểm
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
6. Mỗi tuần một lần thau rửa, đậy kín hoặc bỏ mọi vật chứa nước đọng quanh nhà để muỗi không đẻ
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
7. Mặc quần áo che tay chân, dùng thuốc chống muỗi có DEET, IR3535 hoặc icaridin, ngủ trong màn kể cả ban ngày khi nhà có người sốt
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
8. Sốt xuất huyết: hết sốt ở ngày 3 đến 7 chưa phải là khỏi; đau bụng dữ dội, nôn liên tục, chảy máu, mệt lả thì đi viện ngay; dùng paracetamol, không dùng aspirin hay ibuprofen
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
9. Vắc xin sốt xuất huyết: hai mũi cách nhau ba tháng, giảm khoảng 61% ca có triệu chứng và 84% ca phải nhập viện, nhưng không chặn hết ca bệnh
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
10. Gia cầm ốm hoặc chết: không ăn, không giết mổ, không bán, báo thú y; đi chợ gia cầm sống thì đeo khẩu trang và rửa tay bằng xà phòng
📚 Xem nguồn trích dẫn khoa học & văn bản pháp luật
36. Xe máy và đường phố: những quy định hay bị hiểu sai
Ở Việt Nam, xe máy là phương tiện của phần lớn các gia đình, nên những quy định nhỏ về bằng lái, chở người và đỗ xe là thứ ai cũng gặp hằng tuần. Chương này chỉ viết những chỗ mà người đi xe hay hiểu sai và có mức phạt rõ trong văn bản hiện hành. Mũ bảo hiểm, bảo hiểm bắt buộc của chủ xe, nghĩa vụ khi gây tai nạn, rượu bia và độ tuổi đi xe đã có ở các chương khác nên không nhắc lại: đội mũ bảo hiểm ở chương 1 mục 2, bảo hiểm bắt buộc xe máy ở chương 5 mục 26, gây tai nạn ở chương 8 mục 1, đã uống rượu bia ở chương 8 mục 7, tuổi đi xe ở chương 30 mục 20.
📑 Xem đầy đủ giới thiệu & phân nhóm mục trong chương ▾
Về thang bằng chứng: 5 mục hạng B, không có mục A hay C. Cả năm mục đều dựa vào văn bản pháp luật đọc được nguyên văn nên số liệu và mức phạt chính xác, nhưng tôi chưa đối chiếu được với bản hợp nhất mới nhất của luật và chưa đọc hết các văn bản sửa đổi nghị định. Vì vậy hạng B, không phải A. Chương này không có thống kê tai nạn hay hiệu quả của từng quy định, nên không nói được "làm theo thì giảm bao nhiêu ca".
Về bối cảnh Việt Nam: từ 01/01/2025, Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 36/2024/QH15 và Nghị định 168/2024/NĐ-CP thay các quy định cũ. Điểm quan trọng nhất là bằng lái nay có điểm: 12 điểm, mỗi lỗi bị trừ theo mức đã ghi trong nghị định. Mọi mức phạt dưới đây là mức dành cho người điều khiển xe mô tô, xe gắn máy, tức là cả xe máy điện cùng loại.
Nhóm mục: Bằng lái và điểm: mục 1 và mục 3 · Chở người, đỗ xe: mục 2 và mục 4 · Chạy lên vỉa hè, đi ngược chiều, vượt đèn đỏ: mục 5